میدانی برای جهاد فرهنگی

وقتی سخن از مردم به میان می‌آید، به طور طبیعی اقشار و طیف‌های مختلف مدنظر هستند؛ دانشگاهیان و پژوهشگران، کارمندان و بازاریان، دانش‌آموزان، صاحبان مشاغل آزاد، جامعه هنری و ادبی و... و صدالبته نویسندگان و اهالی رسانه که نسبت به کتاب و کتابخوانی، وظیفه‌ای سنگین و بعضا متمایز از دیگر اقشار دارند، فعالانی که قدم به قدم با تالیف و تولید یک اثر مکتوب همراهی داشته، یا خود در مقام و جایگاه این مهم برآمده‌اند و نه فقط در ایام برپایی نمایشگاه‌های کتاب در تهران و استان‌های مختلف کشور، بلکه در طول ایام سال، تریبون خود را با هدف تنویر افکار عمومی درباره کتاب و مباحث مرتبط با آن، در اختیار کسانی قرار داده و می‌دهند که در متن قضیه قرار دارند.

جدای از بحث کتابخوانی یا کتابنخوانی! یا این‌که برخی آمار و ارقامی که از میزان مطالعه مردم ارائه می‌شود، تا چه اندازه جای جدی گرفتن دارد و... ـ که خود فرصت مناسب دیگری را برای بحث می‌طلبد و ایام برپایی نمایشگاه کتاب تهران مجالی مناسب برای این مباحث کارشناسانه است ـ باید اذعان داشت که مردم ما حقیقتا دل در گرو کتاب و معارف برانگیزاننده آن داشته و دارند، این را عقبه فرهنگی و مکتوب سرزمین عزیزمان گواهی می‌دهد. شعر استاد سخن، سعدی که گوهر پرفضیلت انسانیت را در مجموعه بشریت یادآوری ساخته و فراخوان نوعدوستی و بشردوستی می‌دهد و در همه اعصار، دهان به دهان می‌چرخد، یا نمونه‌هایی دیگر که می‌تواند در مقاطعی عصاره فرهنگ و ادب ملت فرهنگ‌مدار ما معرفی شود، همه برآمده از گنجینه فرهنگ و دانش و تجربه بزرگان و خردورزان ماست که دل در گرو کتاب و ساحت ارجمندش داشته و دارند.

اهالی قلم و رسانه، ضمن این‌که با توجه به مجموعه شرایط حرفه‌ای و گرایش فطری و ذاتی خود، ملزم به مطالعه و روزآمدسازی اطلاعات و اندوخته‌های مکتوب خود هستند، رسالت شریف دیگری نیز دارند و آن، ایجاد پیوند بین آثار تولید شده و تازه به ویترین آمده با گروه‌ها و طیف‌های مختلف مردم و اصولا جامعه کتابخوان است. به تعبیری دیگر در جهان شتابناک و پیچیده امروز، که ظاهرا فرآیند سرعت بر دقت، پیشی گزیده و تبعات غیرقابل جبرانی نیز می‌تواند در پی داشته باشد، اتفاقی بزرگ باید به وقوع بپیوندد و آن نزدیک کردن انسان‌ها به اصل خویش است: هرکسی کو دور ماند از اصل خویش ‌/‌ باز جوید روزگار وصل خویش... واقعیت دردمندانه عصر ما به صدادرآمدن زنگ خطر دوری انسان ماشین‌زده امروز از اصالت است و بازهم این یار مهربان ـ کتاب ـ است که می‌تواند مانند همیشه همراه بی‌ادعا و یاریگر بی‌طمع ما باشد. اگر می‌بینیم که در سده‌های گذشته هنرمندان و شاعران و برخی محققان و دواوین فرهنگ و ادب ما مضاف بر هنر خود، از دیگر علوم نیز غافل نبوده و هیچ مراجعه‌کننده و پژوهشگری را از نزد خود دست خالی بازنمی‌گرداندند، به این دلیل است که جهدی محققانه در مطالعه و اندوخته‌های مکتوب پیشینیان و هم‌روزگاران خود داشته‌اند، درست مانند تشنگانی که دائم به دنبال آب هستند، گرچه برخی از آنها در مقام دانشورانی نامی و تاثیرگذار در زمانه خود بوده‌اند، براستی ما نیز این گونه هستیم؟!

هرچه برای بیان اهمیت کتاب و مطالعه برای نسل‌های جدید کوشش فرهنگی کنیم، در سرمایه‌گذاری فرهنگی و معرفتی صاحب امتیازات بالاتری می‌شویم، اما پرسشی که در این میان مطرح می‌شود این است که کدام بیان و چه نوع تبیینی می‌تواند با ضریب پایین‌تری از خطا ما را به هدف نزدیک‌تر سازد؟ پرواضح است که حرف اول و آخر در این عرصه را نیز اراده قدرتمند و اصالت‌گرای مردم می‌زند، اما نقش ترویجی و حمایتی نهادها و دستگاه‌های مسئول و موظف نیز قابل توجه است، خاصه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی که به عنوان دستگاه متولی فرهنگ در مجموعه دولت تعریف شده و دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی فرهنگی و کتابخوانی و بخش‌های دیگر را تحت عناوینی مشابه، در خود تعبیه کرده و ایام نمایشگاه کتاب تهران، فرصتی است تا درباره خروجی مراکز یادشده، پرسش و کنکاشی جدی به عمل آید.

از نظر نمی‌توان دور داشت که امروز مولفان و کوشندگان هنر و فرهنگ مکتوب و اهالی رسانه در میدانی به هم‌آوردی و جهاد فرهنگی اهتمام ورزیده و بنا دارند افق‌هایی از معرفت و دانش و معنا را به سمت مخاطبان و جامعه فهیم کتابخوان بگشایند که همزمان، شعبده‌بازان و افسونگرانی مجهز به حیلت‌های مدرن امروز، فرصت را غنیمت شمرده و از هیچ تلاشی در جهت تصرف اندیشه و تسخیر عواطف و احساسات شهروندان فروگذار ننموده و برای آنان با هرنوع سلیقه و نگرش، تور پهن کرده‌اند! از سویی شرایط تکنولوژیک امروز با دیروز تفاوتی اساسی دارد، دیروز کتاب و شعر و نقل و منابر، خود رسانه‌هایی قدرتمند بودند با تاثیرگذاری ثابت شده، و امروز تنوع و تکثر رسانه‌ای، وظیفه را سنگین‌تر و هدفگذاری‌ها را وسیع‌تر کرده است. خوب است نمایشگاه کتاب تهران را امسال از این پنجره بنگریم و اتفاقات و دستاوردهای آن را از این منظر نیز رصد کنیم.

... و سخن پایانی این‌که از دل و جان، منتظر گشایش نمایشگاه کتاب تهران در سالی که فرهنگ به عنوان یکی از اولویت‌های موضوعی آن درنظرگرفته شده، هستیم و مشتاق به رویت و مطالعه آثار و محصولات تازه و تقدیم یک خسته نباشید جانانه به پدیدآورندگان، نویسندگان و همه سختکوشانی که در مراحل مختلف تدوین و تولید کتاب، این متاع بی‌مانند و یار بی‌ادعای مهربان ایفای نقش می‌کنند.

حمید هنرجو / شاعر و پژوهشگر