تاریخ رسانه‌ای

تاریخ علمی است که از گذشته بشر خبر می‌دهد. معمولا در هر دوره‌ای که انسان‌ها به تاریخ و مطالعه آن بهای بیشتری داده‌اند، نتایج مثبتی نیز از آن حاصل کرده‌اند. پیشتر توقع عالمان از تاریخ با امروز متفاوت بود. توقع این بود که با مطالعه دقیق منابع و تجزیه و تحلیل آنها به شناخت عینی از وقایع گذشته نزدیک شویم. تصور این بود که هرچقدر بیشتر تلاش کنیم می‌توانیم تصویر عینی‌تری از گذشته حاصل کنیم. اما امروزه این نگاه بسیار مورد اصلاح قرار گرفته است. چرا که خود تاریخ به ما نشان داده مطالعه تاریخ، یک رابطه یکسویه میان ما و منابع تاریخی نیست، بلکه همان‌گونه که متن منابع تاریخی به افزایش دانش ما کمک می‌کند، ما نیز پیش‌فرض‌ها و پیش‌انگاشت‌هایی را به تاریخ تحمیل می‌کنیم.

پس هیچ مطالعه‌ای درباره یک رویداد تاریخی نیست که بتواند مدعی شود، آخرین و کامل‌ترین برداشت را از آن واقعه ارائه می‌کند. بلکه مطالعه تاریخ، همواره ادامه خواهد داشت. مطالعه رویدادهای تاریخی به شکل سنتی در کتب تاریخی انجام می‌گرفت. اما امروزه رسانه‌های جمعی، همچون روزنامه، رادیو و تلویزیون به یکی از وسایل مطالعه تاریخ مبدل شده است. برنامه‌های مستند تاریخی در تلویزیون و رادیو و نیز صفحات تاریخ در روزنامه‌ها می‌تواند اطلاعات مخاطبان این رسانه‌ها را درباره رویدادهای تاریخی افزایش دهد. اما این‌گونه مطالعه تاریخ، یک آفت نیز به بار می‌آورد و آن این‌که ممکن است مخاطب را به سطحی دیدن رویدادهای تاریخی مبتلا کند.

فرض کنید در یک برنامه مستند تاریخی تلویزیونی با یک رویداد تاریخی و انسان‌های پدیدآورنده آنها آشنا می‌شوید. آنچه شما از این برنامه انتظار دارید این است که این برنامه، علت اصلی رخ دادن این حادثه را تا انتهای برنامه برای شما تشریح کند. چرا ‌که این خصوصیت مخاطبان رسانه‌های جمعی امروزی است، آنها عجولند و نمی‌خواهند در انتهای برنامه مساله‌ای برایشان حل ناشده باقی بماند. عمدتا در این‌گونه برنامه‌ها، توقع مخاطب برآورده می‌شود و برنامه، عللی را به عنوان علت اصلی آن رویداد تاریخی معرفی می‌کند. خب همه چیز برای مخاطب در‌باره آن واقعه تمام می‌شود و مخاطب می‌تواند پرونده آن واقعه تاریخی را ببندد و در هر زمانی که در یک جمع درباره آن واقعه صحبت شد، او که آن برنامه مستند را دیده، با سینه‌ای سپر کرده وارد میدان شده و به تحلیل نهایی آن واقعه بپردازد و دیدگاه دیگران را باطل بداند!

عرفی‌شدن و عوامانه‌شدن مطالعه تاریخ، از آفت‌های مطالعه تاریخ در رسانه‌های جمعی معاصر است. اما مخاطبی که از پیچیدگی مطالعه تاریخ آگاه است، آشنایی با یک واقعه تاریخی را در یک برنامه مستند تاریخی در تلویزیون، تازه ابتدای یک مطالعه صحیح درباره آن واقعه می‌داند. این برنامه می‌تواند بهانه‌ای شود تا من به منابع و آثار و کتب مربوط به آن واقعه مراجعه کرده و آن واقعه را از چشم‌اندازهای مختلف مشاهده کنم، تا به برداشتی منصفانه‌تر ـ هرچند همواره ناقص ـ از آن واقعه دست یابم.