وقتی دیو تنوره می‌کشد

این اسطوره‌ها چنان قدمتی دارد که در بسیاری از موارد با پژوهشی اندک در آنها، می‌توان به یافته‌های بزرگی رسید و بدون شک از دل آنها رساله‌های دکتری و پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد در حوزه تاریخ پژوهی، اسطوره‌شناسی و مردم‌شناسی بیرون آورد.

در بخش شبانکاره واقع در شهرستان دشتستان استان بوشهر، بسیاری از این داستان‌ها که ریشه در اسطوره‌های ایرانی دارد، وجود دارد و سینه‌به‌سینه نقل شده است. در بررسی‌ای که با استاد برجسته تاریخ دکتر خیراندیش در زمینه این داستان‌ها داشتم، موارد متعددی مورد اشاره قرار گرفت و دکتر خیراندیش با قاطعیت این داستان‌ها را جزو میراث فرهنگی منطقه برشمرده و بر حفظ و بازنویسی آنها تاکید داشت.

به باور دکتر خیراندیش، وجود برخی شخصیت‌ها در روایت‌ها و داستان‌های شفاهی در بوشهر که به آنها در اصطلاح محلی «روات» گفته می‌شود، یکی از شاخصه‌های بررسی آن است. به‌عنوان مثال ما بر مساله «دیو» در داستان‌ها تاکید زیادی داشتیم، دیوها با اسامی بسیاری در داستان‌های شفاهی جنوب روایت می‌شود و مظهر خیر و شر به شمار می‌رود.

در داستان معروف «چهل گیسو» دو برادر دیو وجود دارد، که یکی مظهر روشنی، نیکوسرشتی و خوبی است و نام او «کاپالون» است و دیگری مظهر تاریکی، زشت‌خویی و بدی و نام او «غرغشه» است. این دو مدام در این داستان با هم درگیر هستند که عملا نبرد میان خوبی و بدی است.

داستان دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد، «کره اوره باد» است. علاوه بر این، باید به حضور طبیعت در روایت‌های شفاهی در این منطقه اشاره کرد. تاثیری که طبیعت بر مردمان این منطقه گذاشته است، در نوع خود بسیار جالب است. یکی از این عوامل دریا است؛ دریا محل رفت و آمد، تجارت و بازرگانی مردم این منطقه بوده است، کوه نیز در این میان حضوری پررنگ دارد و نشان دهنده پیوند کوه و دریا در سرنوشت اجتماعی این مردم است.

داستان موسوم به «برادر کوهی و برادر دریایی» تقریباً روایتی است از جدایی کوه و دریا. دو برادر که از هم دور افتاده‌اند، یکی در کوه زندگی می‌کند و دیگری در دریا. این دو نفر فقط با گذشت زمان است که با هم ارتباط پیدا می‌کنند و رابطه برقراری ارتباط میان این دو نفر هم بازرگانی است که بین دریا و کوه در رفت و آمد است.

این دست روایت‌ها سرشار است از نشانه‌های فرهنگی خاص که بسیاری از آنها را در مناطق دیگر کشور می‌توان یافت. شاید تاکید این نوشته بر موجودیتی به‌نام «دیو سفید» و «دیو سیاه» خالی از لطف نباشد که همچنان به عنوان یک ضرب المثل بسیار پر کاربرد در مناطق جنوبی کشور از آن بهره می‌گیرند.

در پایان باید گفت آنچه به عنوان روایت‌های اسطوره‌ای در منطقه شبانکاره وجود دارد در حقیقت، همان روایت‌هایی است که ایل شبانکار‌ه پس از مهاجرت خود از استان فارس با خود به این منطقه آورده‌اند و در یک تداوم بلند، به نسل کنونی رسیده است. پژوهشی در این روایت‌ها می‌تواند گوشه‌های مختلف زندگی اجتماعی مردم این منطقه، باورها، آداب و رسوم و تفکرات آنها را بیش از پیش مشخص کند.

کریم جعفری / جام‌جم