هدایتگری در اوج خفقان

این دوران مصادف با تشدید بحث‌های کلامی در اسلام بوده، چون هم خلفای عباسی به این موضوع راغب بودند و هم وزرای ایشان تمایلی به این‌گونه مباحث نشان می‌دادند. از سوی دیگر، مکتب علمی‌ را که امام باقر(ع) و امام صادق(ع) ایجاد کرده بودند، نیازمند این بود که با مسائل روز مواجه شده و دلایل متقن ارائه کند که این موضوع را با وجود فشار دستگاه خلافت عباسی بر امام کاظم(ع) دشوار می‌کرد.

همچنین بعد از صادق آل‌محمد(ع) شیعه دچار تنشی گردیده بود که به تفرقه انجامید؛‌ علت این بود که بعد از جعفر‌بن محمد(ع) برخی به اسماعیل فرزند ارشد ایشان گرویدند و عده‌ای به عبدالله، دیگر فرزند حضرت و اکثریت شیعیان به امامت موسی‌بن جعفر(ع) اذعان نمودند؛ از این رو تبیین مسأله امامت نیز خود دشواری‌های خاص خویش را می‌طلبید.

حال در این گیر و دار فرقه‌گرایی، کار امام(ع) در تبیین اصول اساسی و شریعت حقه بسیار دشوار بود؛ بگذریم از این که خلفای وقت به علت شورش‌های پیاپی علویان اعم از زیدیه و امامیه که هر از گاهی در گوشه و کنار بلاد اسلامی علم طغیان می‌افراشتند، بسیار با شیعیان تند برخورد کرده و در این خصوص حضرت کاظم(ع) را در حبس و زندان نگه می‌داشتند تا روابط ایشان با مردم کم و محدود باشد. از این رو، هم مسأله گسترش علمی و پاسخگویی به شبهات مطرح شده توسط فرقه‌ها و مذاهب گوناگون و هم متوجه کردن شیعیان به روند جریان امامت و تبیین مسائل اساسی و احکام صحیح نبوی(ص) در آن برهه حساس، وظیفه‌ای خطیر بر دوش موسی‌بن جعفر(ع) بود و چون ایشان دارای فرزندان متعدد نیز بودند موضوع جانشین و امامت بعدی و شناساندن علی‌بن موسی(ع) نیز از دیگر وظایف حضرت بود که مجبور بودند در خفا و دور از چشم عمال خلیفه اقدام به این امر نمایند تا هم خط امامت تبیین وهم مسأله شیعیان مشخص گردد تا جامعه اسلامی بیش از این متشنج نشود. از این رو می‌توان دوران زندگانی امام کاظم(ع) را یکی از حساس‌ترین دوران تاریخ اسلام و شیعه قلمداد کرد که با وجود خلفای جابر و زیرکی همچون هارون‌الرشید، این دشواری دوچندان می‌گشت. اما بر اثر همین مساعی و برگزیده شدن علی‌بن موسی الرضا(ع) به امامت بعد از حضرت موسی‌بن جعفر(ع)، ادامه روند تعالیم شیعی تحت وجود منور حضرتش متجلی گردید که از افتخارات ایرانیان، مجاورت با این امام همام و بهره‌گیری از الطاف بیکران حضرت رضا(ع) است.

امیر هاشم پور / جام‌جم