نترس ولی احتیاط کن!

سارا اسلامی

دکتر محمدرضا وفا/ متخصص تغذیه

کدام یک از ترکیبات به کار رفته در محصولات مورد استفاده در زندگی روزمره برای زنان باردار خطرناک‌تر است؟

بعضی از موادی که در ساخت محصولات مختلف به کار می‌روند می‌توانند برای سلامت انسان‌ها خطرآفرین باشند. بیسفنول‌آ و فتالات‌ها از جمله ترکیبات هیدروکربنات نفتی هستند که در ساخت محصولات مختلفی مانند پلاستیک‌ها، ظروف یکبار مصرف و انواع غیرفلزی بسته‌بندی مواد غذایی به کار می‌روند. این مواد می‌توانند با ورود به موادغذایی، به بدن مصرف‌کننده راه پیدا کنند. این ترکیبات خطرهای مختلفی دارند، از جمله این که سرطان‌زا هستند. علاوه بر ترکیبات شیمیایی موجود در بسته‌بندی مواد غذایی، مواد نگهدارنده‌ای که برای افزایش ماندگاری غذاهای آماده و کنسروی به آنها افزوده می‌شود، ممکن است مضر باشد. مواد نگهدارنده برای به تاخیر انداختن فساد مواد غذایی به کار می‌رود، ولی در عین حال کیفیت آنها را کاهش می‌دهد.

آیا این مواد برای همه به طور یکسان خطرناکند؟

این مواد برای همه افراد مضر است ولی می‌تواند برای بعضی گروه‌های آسیب‌پذیر خطرهای بیشتری داشته باشد؛ برای مثال زنان باردار، کودکان و سالمندان ممکن است تاثیر بیشتری از آنها بگیرند. این گروه‌ها بهتر است از غذاهای تازه، سالم و فرآوری نشده استفاده کنند. فرآوری‌کردن مواد خوراکی، تراکم مواد مغذی و ارزش غذایی آنها را کاهش می‌دهد. در واقع گروه‌های آسیب‌پذیر بهتر است فقط در شرایط خاص که به غذاهای تازه دسترسی ندارند از غذاهای آماده، نیمه‌آماده و کنسروی استفاده کنند؛ برای مثال در سفر.

سرعت زندگی مدرن چقدر در بروز این مشکل موثر است؟

این روزها افراد سرعت را فدای کیفیت می‌کنند، به همین دلیل استفاده از غذاهای آماده، نیمه‌آماده و کنسروی هم بیشتر رواج یافته است؛ در حالی که تغذیه ارتباط مستقیمی به سلامت دارد و نباید کیفیت را فدای سرعت کرد. این موضوع درباره زنان باردار اهمیت بیشتری دارد، چون سلامت جنین مطرح است. تغذیه نامناسب مادر می‌تواند سلامت جنین را به خطر بیندازد.

اگر خانم‌های باردار کمتر از این نوع خوراکی‌ها استفاده کنند باز هم مشکلی پیش می‌آید؟

علم تغذیه به کیفیت زندگی می‌‌پردازد، به همین دلیل من به عنوان یک متخصص تغذیه به مادران باردار توصیه می‌کنم در طول بارداری خود اصلا از غذاهای آماده، نیمه‌‌آماده و کنسروی استفاده نکنند. به اعتقاد من، حتی اگر آنها فقط یک بار بدون ‌دلیل از این مواد غذایی استفاده کنند هم اشتباه کرده‌اند. در هر موقعیت و شرایط زمانی و مکانی که امکان انتخاب میان غذاهای تازه از یک سو و مواد خوراکی آماده و نیمه آماده وجود داشته باشد، بهتر است افراد بویژه اگر در گروه‌های آسیب‌پذیر قرار دارند، غذاهای تازه را انتخاب و از خوردن غذاهای کنسروی و آماده خودداری کنند. نباید در انتخاب نوع غذا فقط به سرعت یا راحتی فکر کرد چون کیفیت غذا اهمیت بیشتری دارد.

یعنی حتی یک بار هم مشکل دارد؟

نمی‌توان مدعی شد سموم شیمیایی حتما به بیماری‌ها و مشکلات جسمی منجر می‌شوند، به همین دلیل شاید یک‌بار استفاده از محصولاتی که حاوی مواد شیمیایی هستند تاثیر منفی نداشته باشد. ولی هر قدر مصرف این محصولات افزایش یابد احتمال خطرزا بودن آنها افزایش می‌یابد، چرا که مواد شیمیایی از این خاصیت برخوردار هستند که در بافت‌های نرم بدن مانند کبد جمع می‌شوند.

به همین دلیل افراد بویژه گروه‌های آسیب‌پذیر بهتر است فقط هنگامی که ناچارند و به غذاهای تازه دسترسی ندارند، از مواد خوراکی آماده، نیمه آماده و کنسروی استفاده کنند، چرا که استفاده زیاد از این مواد در نهایت به کیفیت سلامت افراد آسیب می‌رساند.

چه توصیه‌هایی برای خانم‌های باردار دارید؟‌

از قدیم می‌گویند زن باردار باید به اندازه دو نفر غذا بخورد یا خوراک او دو برابر شرایط عادی باشد، ولی این باور صحت ندارد. زنان در دوران بارداری به مواد غذایی بیشتری نیاز دارند، ولی این به معنای زیاده‌روی در خوردن غذا نیست. بهتر است به‌جای افزایش بیش از حد میزان غذایی که می‌خورند و در نتیجه دریافت کالری اضافی، وعده‌های غذایی و میان‌وعده‌های روزانه را افزایش دهند. البته در این زمینه باید به توصیه‌های پزشک خود یا یک متخصص تغذیه عمل کنند و متناسب با شرایطی که دارند بتدریج و به اندازه وزن اضافه کنند.

دکتر شیرین کاویان‌پور/ متخصص زنان و زایمان

فست‌فودها چه خطرهایی برای زنان باردار و جنین دارند؟

بر اساس بعضی پژوهش‌هایی که انجام گرفته است به زنان باردار توصیه می‌کنیم از مواد غذایی آماده و نیمه‌آماده و خوراکی‌هایی که حاوی مواد نگهدارنده هستند، استفاده نکنند؛ از جمله می‌توان به غذاهای کنسرو شده و سوسیس و کالباس اشاره کرد. البته این هشدارها فقط درباره زنان باردار مطرح نیست و افراد دیگر هم بهتر است کمتر از چنین غذاهایی استفاده کنند، چرا که سرطان‌زا هستند. این مواد می‌توانند روی جنین در حال رشد هم تاثیر منفی بگذارند. در واقع وقتی می‌گوییم غذاهای آماده، نیمه‌آماده، کنسروی و حاوی مواد نگهدارنده مضر هستند، تاثیرات آنها روی مراحل رشد جنین می‌تواند عمیق‌تر باشد.

آرایش کردن هم خطر دارد؟

استفاده از محصولات آرایشی بویژه اگر غیراستاندارد باشد می‌تواند برای جنین خطرساز شود. مواد شیمیایی به کار رفته در این محصولات از راه مخاط، چشم و پوست یا دهان جذب بدن می‌شوند؛ برای مثال در صورتی که درصد غیرمعمولی از سرب در ساخت محصولات آرایشی به کار رفته باشد می‌تواند روی جنین تاثیر منفی بگذارد. همچنین ممکن است مواد خطرناک و نامناسبی در این محصولات وجود داشته باشد که مصرف‌کننده از آنها بی‌خبر است. همین هشدارها را درباره رنگ مو نیز می‌توان مطرح کرد.

پس بهتر است احتیاط کنیم.

با وجود هشدارهایی که داده شد هنوز مطالعه مشخصی در زمینه تاثیر منفی مواد آرایشی بر جنین انجام نشده است، اما به دلیل مواد شیمیایی به کار رفته در تولید آنها بهتر است زنان باردار از چنین محصولاتی کمتر استفاده کنند. به هر حال امکان مضر بودن آنها وجود دارد و احتیاط شرط عقل است. البته نباید زنان باردار را زیاد محدود کرد. هشدارها و محدودیت‌های زیاد ممکن است برایشان قابل قبول نباشد و آنها را خسته کند.

جذب مواد شیمیایی از راه ریه مادر چه خطری برای جنین دارد؟

بعضی مواد شیمیایی ممکن است از راه تنفس وارد بدن شود؛ برای مثال هنگام استفاده از مواد شوینده، رنگ‌های شیمیایی، خوشبوکننده‌های هوا یا سم‌های ضدحشرات، مواد شیمیایی موجود در آنها از راه مویرگ‌های ریه وارد جریان خون می‌شود. هر چند در زمینه تاثیر این محصولات روی سلامت جنین مطالعه دقیقی انجام نگرفته، ولی بهتر است زنان باردار هنگام استفاده از چنین محصولاتی محتاط باشند، چرا که ممکن است مواد شیمیایی موجود در آنها روی رشد جنین تاثیر منفی بگذارد. به طور کلی مادران باردار باید این نکته را در نظر بگیرند که در حال پرورش یک موجود آسیب‌پذیر هستند پس نباید احتیاط را فراموش کنند. ممکن است تاثیر منفی بعضی مواد هنوز کشف نشده باشد پس بهتر است هشدارهای موجود را تا حدودی جدی بگیرند؛ برای مثال تا جایی که امکان دارد از تماس پوستی با مواد شیمیایی خودداری کنند.

دکتر سیمین ابراهیم‌زاده/ متخصص پوست، مو و زیبایی

با توجه به نتایج پژوهش‌های اخیر، خانم‌های باردار دیگر نباید از لایه‌بردار و ضدلک‌ها استفاده کنند؟

زنان باردار نباید از مواد آرایشی و بهداشتی‌ای که در تولید آنها ترکیبات حاوی ترئونین و هیدروکینون به کار رفته است، استفاده کنند. از جمله این مواد و محصولات می‌توان به لایه‌بردارها، ضدچروک‌ها و ضدلک‌ها اشاره کرد. در ساخت بعضی ژل‌های شست‌وشو هم ممکن است لایه‌بردار به کار رفته باشد. زنان باردار از این ژل‌ها هم نباید استفاده کنند. ولی فوم‌ها و ژل‌های معمولی و فاقد لایه‌بردار مشکلی ندارند. البته در ساخت بعضی از انواع ضدلک‌ها هیدروکینون به کار نرفته است. زنان باردار باید با مشورت پزشک خود محصولی انتخاب کنند که فاقد این ماده باشد.

رنگ‌های مو هم در همین گروه جای می‌گیرند؟

زنان باردار باید توجه داشته باشند در سه ماهه نخست بارداری استفاده از اکسیدان و دکلره توصیه نمی‌شود.

دکتر منصور نصیری‌کاشانی/ متخصص پوست، مو و زیبایی

تا چه حدی باید مردم را از مسائل بهداشتی و پزشکی آگاه کرد؟

توصیه‌های پزشکی و بهداشتی به منظور افزایش کیفیت زندگی و سلامت افراد جامعه مطرح می‌شوند. قرار نیست این توصیه‌ها در مردم وسواس بی‌دلیل ایجاد کند یا آنها را بترساند. من چنین رویکردی را که به افراد در زمینه مسائل اثبات‌نشده هشدار بدهیم و آنها را بترسانیم، صحیح نمی‌دانم. سختگیری بیش از حد در زمینه مسائل بهداشتی و پزشکی در افراد استرس ایجاد می‌کند.

یعنی تئوری‌ها و نتایج پژوهش‌ها نباید به طور عمومی مطرح شوند؟

بسیاری از مباحثی که پژوهشگران انگلیسی در این مطلب به آنها اشاره کرده‌اند در حد تئوری است. این تئوری‌ها اثبات نشده‌ و درباره آنها تردید وجود دارد. درست نیست در دل مردم شک بیندازیم.

هشدارهای این‌گونه زندگی را برای افراد سخت می‌کند. درباره بعضی افراد حتی ممکن است به بیماری وسواس منجر شود و در آنها وسواس فکری و عملی ایجاد کند. انتشار این گونه اخبار و مباحث باعث می‌شود افراد همیشه نگران باشند با خوردن یا مصرف‌کردن یک محصول دچار مشکل می‌شوند، در حالی که این موضوع اثبات نشده است. خود پژوهشگران هم گفته‌اند نمی‌خواهند در افراد ترس و نگرانی ایجاد کنند، ولی این کاری است که در عمل انجام می‌دهند.

بالاخره ما در دنیایی پر از محصولات شیمیایی و مضر زندگی می‌کنیم. آیا زمان بازگشت به سوی محصولات گیاهی فرا نرسیده است؟

منظور من فقط مباحثی که پژوهشگران درباره مواد غذایی مطرح کرده‌اند نیست. درباره محصولات بهداشتی و آرایشی هم نباید ترس و نگرانی بیش‌ از حد و اثبات‌نشده در مردم ایجاد کرد. واقعیت این است که امروزه در ساخت و تولید بسیاری از محصولاتی که اطراف ما هستند، مواد شیمیایی به کار رفته است. این موضوع حتی درباره محصولاتی که ما آنها را به عنوان گیاهی می‌شناسیم و تولیدکنندگان آنها چنین ادعایی در موردشان مطرح می‌کنند، صدق می‌کند. به این معنا که در ساخت آنها به هر حال از مواد شیمیایی هم استفاده می‌شود. با این تفاصیل آیا می‌توانیم انگشت اتهام خود را به سوی همه این محصولات نشانه برویم و بگوییم نباید از آنها استفاده کرد؟ در این صورت زندگی مردم مختل می‌شود. در ضمن افراد عادی چیزی درباره ترکیبات به کار رفته در مواد و محصولات مختلف نمی‌دانند. برای مثال چه کسی می‌داند در ساخت یک شامپو واقعا چه ترکیباتی به کار رفته است تا بتواند تشخیص بدهد آیا این مواد خطرناک است یا نه؟ بنابراین همان‌گونه که اشاره کردم من این رویکرد را که در زمینه مسائل پزشکی و بهداشتی هشدارهای اثبات‌نشده‌ای مطرح کنیم و در مردم ترس و نگرانی به وجود بیاوریم، نمی‌پسندم. این هشدارها به مردم کمکی نمی‌کند. نمی‌توان تمام محصولاتی را که ممکن است مشکل ایجاد کنند از گردونه خارج کرد، حال چه گیاهی باشند و چه شیمیایی. / ضمیمه سیب