حیات، هدیه کیهان به زمین؟

در مرداد ‌ یک گروه از پژوهشگران بریتانیایی، بالنی را بر فراز کشور انگلستان به ناحیه استراتوسفر جو، یعنی جایی فرستادند که بتواند نمونه‌هایی از ارتفاعات 22 تا 27 کیلومتری سطح زمین جمع‌آوری کند. استراتوسفر ناحیه‌ای خاص از اتمسفر است که ‌حدود 18 تا 50 کیلومتر با سطح زمین فاصله دارد. این محدوده متشکل از 80 درصد نیتروژن، 18 درصد اکسیژن و ا‌زن، آرگون و دیگر گازهای بی‌اثر است. شایان توجه است ‌ ازن موجود در استراتوسفر لایه ازن را تشکیل می‌دهد. دانشمندان بریتانیایی عنوان کرده‌اند این بالن با محموله‌ای ارزشمند به‌نام ‌دیواره سلولی یا پوسته خارجی گروهی از آغازیان واجد کلروپلاست به زمین بازگشته است. در گذشته باکتری‌ها و دیگر اشکال زیستی میکروسکوپی بر فراز کره زمین یافت شده‌اند، در حالی که اعضای این تیم تحقیقاتی مدعی شده‌اند کشف اخیر بالقوه حاوی ارزشی شگرف و متفاوت است. از نمونه اشکال زیستی جو که پیشتر شناخته شده، می‌توان به ابرهای توفانی اشاره کرد که در خود مقادیر قابل توجهی از میکروب‌ها را حمل می‌کنند.

آیا باز هم پای آلودگی‌ها در میان است؟

میلتون وین‌رایت از دانشگاه شفیلد انگلستان معتقد است بیشتر افراد تصور می‌کنند این ذرات بیولوژیکی به آرامی از زمین به سمت استراتوسفر حرکت کرده‌اند؛ اما قاعده‌ای کلی درباره این فرضیه وجود دارد و آن هم این‌که یک ذره با این ابعاد به هیچ‌وجه نمی‌تواند به ارتفاع 27 کیلومتری از سطح زمین برسد. تنها استثنای موجود در این رابطه فوران‌های مهارنشدنی آتشفشانی است که آن هم در مدت سه سالی که از زمان این نمونه‌برداری می‌گذرد، رخ نداده است.

وی در ادامه افزود که در غیاب مکانیسمی که به واسطه آن ذراتی چنین بزرگ بتوانند به لایه استراتوسفر منتقل شوند، تنها می‌توان به این جمع‌بندی رسید که وجود این ذرات بیولوژیکی ریشه در فضا دارد.

وی در ادامه افزود: نتیجه‌گیری دیگر تیم تحقیقاتی ما این است که حیات به طور پیوسته از فضا به زمین می‌رسد و احتمالا حیات تنها محدود به این سیاره نیست، اما مسلم است چنین نتیجه‌گیری ای هنوز خیلی تهاجمی به نظر می‌رسد. ‌پروفسور وین‌رایت و همکارانش معتقدند ذرات دیاتومه‌ها یا آغازیان می‌توانند از سوی دنباله‌دار‌ها به جو زمین منتقل شده باشند.

ادعاهای نامتعارف، شواهد غیر معمول می‌طلبد

ستاره‌شناس مشهور ست‌شوستاک از موسسه تحقیقات فرازمینی کالیفرنیا می‌گوید این عقیده که حیات در سراسر جهان گسترده است و عناصری ازجمله دنباله‌دارها در جابه‌جایی آن نقش دارند، دست‌کم در مسافت‌های نسبتا کوتاه کیهانی قابل قبول است و به این نظریه پان‌اسپرمیا گفته می‌شود. فرضیه پان‌اسپرمیا بر این باور است حیات در جای ویژه‌ای شکل نمی‌گیرد بلکه همواره در جهان وجود داشته و در جای جای هستی گسترده شده است. شوستاک می‌افزاید البته این امر بدان معنا نیست که تحقیق اخیر لزوما مبتنی بر پژوهش‌های دقیق و موشکافانه علمی است. ‌شوستاک می‌افزاید: در گذشته بیشتر اعضای جامعه اختر زیست‌شناسی راه سهل‌تر را در این می‌دانستند که چنین ادعاهایی را به آلودگی‌های زمینی نسبت دهند. ظاهرا یافته‌های اخیر تا حدی در این ایده خلل وارد کرده است؛ اما در هر صورت دانشمندان مایل هستند مدارک قانع‌کننده‌تری از سرمنشا کیهانی این ارگانیسم‌ها که از سوی بالن به زمین آورده شده، مشاهده کنند.

کریس مک‌کی، اختر زیست‌شناس از مرکز پژوهشی ایمز ناسا در حوزه نظامی مافت ایالت کالیفرنیا می‌گوید: احتمالا گزارش این تیم تحقیقاتی مبنی بر پیدا کردن ماده‌ای نادر در جو زمین صحت دارد، اما این نتیجه‌گیری که بگوییم به این واسطه با حیات خارج از کره زمین مواجه هستیم براستی ادعای بزرگ و کمی دور از ذهن است، چراکه برای اثبات آن هنوز مدارک بیشتر و البته متفاوت‌تری لازم است. مثلی معروف می‌گوید ادعاهای غیرمعمول به شواهد نامتعارفی هم نیاز دارند. پروفسور مک‌کی مثالی زده از این‌که چنین مدرک غیرمعمولی اساسا چه چیزی می‌تواند باشد: اگر این پژوهشگران قادر بودند ثابت کنند کل این ماده از اسیدهای آمینه نوع دو تشکیل شده در حالی که پروتئین‌های موجود در حیات زمینی همگی از اسیدهای آمینه نوع ال هستند، آن‌گاه می‌توانستند بخوبی من را قانع کنند. باید در نظر داشت اثبات این فرضیه مستلزم یکسری معیارهای بیوشیمیایی خاص است که با نمونه‌های یافت شده روی کره زمین هماهنگی نداشته باشند، اما چنانچه حضور بیوشیمی زمینی در این نمونه ثابت شود، غیرممکن است بتوان آن را به منشایی خارج از این سیاره نسبت داد.

لزوم مطالعات بیشتر

پروفسور وین‌رایت و همکارانش درصدد هستند تا نمونه‌های استراتوسفری خود را بیشتر مورد مطالعه قرار دهند تا بلکه شاید بتوانند مدارک مستندتری دال بر منشا خارجی‌ آنها ارائه دهند. به‌عنوان مثال پژوهشگران قرار است نسبت ایزوتوپ‌های مختلف عنصری را که تعداد نوترون‌های هسته اتمش متغیر است بدقت مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. ‌لازم به یادآوری است ایزوتوپ، اتم‌های عنصری هستند که عدد اتمی یکسان و عدد جرمی متفاوت دارند. عدد اتمی مشخصا به تعداد پروتون‌ها و عدد جرمی به تعداد نوترون‌های هسته اتم مربوط است، بنابراین در ایزوتوپ‌ها، اختلاف در تعداد نوترون‌های هسته اتم است.

پروفسور وین‌رایت می‌گوید : اگر نسبت ایزوتوپ‌های مشخص عددی خاص را به دست بدهد، آن‌گاه ارگانیسم‌های ما زمینی هستند، اما اگر عدد متفاوتی حاصل شود، در این صورت منشا آنها می‌تواند از فضا باشد. با وجود این اختر زیست‌شناس مشهور درک شولزه ـ مک‌اوچ از دانشگاه ایالتی واشنگتن عقیده دارد: این تیم تحقیقاتی باید آنالیزهای دیگری هم انجام دهد تا بتواند به نتیجه‌گیری درست در این زمینه دست پیدا کند. از دید این متخصص بهتر است تیم تحقیقاتی پیش از ارائه هرگونه ادعای تحریک‌آمیزی، نخست با متخصصانی که درباره دیاتومه‌ها یا آغازیان تحقیق کرده‌اند، مشورت کند. پروفسور شولزه‌ ـ مک‌اوچ معتقد است: شاید این بقایا براستی از لایه استراتوسفر آمده باشند و منشا آلودگی زمینی نداشته باشند، اما نتیجه‌گیری تنها روی یک ذره و آن هم البته با تحقیقات خیلی محدود برای شخص من کاملا غیرمعقول به نظر می‌رسد و مهم‌تر از آن قائل شدن منشایی خارج از کره زمین برای آن کاملا بی‌اساس است. پروفسور شولزه همچنین تصور می‌کند دنباله‌دار‌ها مکان‌های نامتعارفی برای شکل‌گیری هرگونه حیات هستند. از دید وی امکان حیات چیزی است که باید در سیارات به دنبال آن گشت. به نظر وی پیدا شدن یک آغازین در دنباله‌دار‌ها جدا شگفت‌انگیز است.

وی در ادامه می‌افزاید : آغازیان براستی اشکال حیات نسبتا پیشرفته‌ای در زمین هستند که به احتمال زیاد در آغاز دوره زمین‌شناسی مزوزوئیک (احتمالا در عصر ژوراسیک یا دوره حضور نخستین پرندگان) تکامل پیدا کرده‌اند. این عصر از جهاتی برای آغازیان بسیار هم دیر بوده، چراکه حدود دست‌کم سه میلیارد سال پس از نمودار شدن نخستین نشانه‌های حیات در زمین برمی‌گردد. توجه به این نکته نیز مهم است که آغازیان معمولا آبزی هستند، اما آبی به صورت مایع در دنباله‌دار‌ها یافت نمی‌شود مگر در طول بازه‌های زمانی کوتاه و آن هم زمانی که این اجسام یخی به خورشید نزدیک شده باشند.

پروفسور شولزه می‌گوید‌ انتظار داشته یک ارگانیسم زنده غیرزمینی یا حتی بقایایی از آن کاملا یا دست‌کم از برخی جنبه‌ها نظیر محیط اطراف و زیستگاه با آنچه‌ در زمین دیده می‌شود، متفاوت باشد و قطعا آغازیان زمینی به هیچ‌وجه سنخیتی با این دیدگاه وی ندارند.

space.com / مترجم: فرناز حیدری