قحطی، تجدد، اعتراض!

از نظر اخلاقی آنچه در میان مردم بیش از پیش مشخص بود، سر و کار داشتن مردم با تجدد بود. در آن دوره مردم از راه‌های مختلفی از پیشرفت ممالک دیگر باخبر می‌شدند و همین موضوع باعث می‌شد افکار متجددانه ولو به شکلی غیرعمیق در میان مردم جان بگیرد. با این حال به دلیل رسوب افکار سنتی و بعضا خرافاتی در میان مردم خلقیاتی ضد تجدد هم در مردم وجود داشت. نمونه بارز این خلقیات ضد تجدد در زمان افتتاح ماشین دودی تهران ـ شهرری نمود پیدا کرد. وقتی مردم از ماشین دودی یا همان قطار ترسیدند و حتی آن را مرکب شیطان خواندند و مسئولان مملکتی مجبور شدند خود ابتدا از این قطار استفاده کنند تا این‌که بعدها شاه مجبور شد عده‌ای از مسئولان حکومتی را در ماشین دودی بنشاند تا مردم راضی به نشستن در آن شوند. موضوع دیگر درخصوص نسبت ایرانیان و تجدد آن زمان میل شدید مردم به تقلید از آداب و رسوم ظاهری اروپایی‌ها و شبیه شدن ظاهری به آنهاست. همچنین خود کوچک‌بینی شدیدی که میان مردم بود و شک و تردیدی که نسبت به سنت‌های اصیل ایرانی و اسلامی به وجود آمد، نکته منفی دیگر در رابطه مردم ایران با تجدد بود.

همین موضوع در معرض تجدد قرار گرفتن ایرانیان باعث شده بود نوع روابط زن و مرد هم در جامعه آن روز تغییر کند. حتی شاه در برخورد با همسران خود تغییر می‌کند و مثلا اجازه می‌دهد که همسرش به عیادت صدراعظم برود؛ موضوعی که تا پیش از این سابقه نداشت. همچنین حضور زنان در اجتماع بیش از پیش شد کما این‌که در جنبش تنباکو چنین مساله‌ای دیده شد و کتاب‌هایی همچون معایب الرجال در دفاع از حقوق زنان و حمله به مردان نوشته شد که موضوعی جدید در عرصه اجتماع به شمار می‌رفت.همچنین در این دوران روحیه مطالبه بخصوص مطالبات تازه و جدید و انتقاد در همه مردم دمیده بود که باعث تغییرات بسیاری بخصوص در سال‌های بعد و در جریان مشروطه شد.

در نگارش این مطلب از کتاب حکومت ناصری و گفتمان‌های نو اثر زهرا علیزاده بیرجندی استفاده شده است.