توسعه پر‌حاشیه

این مضمون عباراتی است که این روزها در شبکه مخصوص مسجدالحرام به صورت مکرر زیرنویس می‌شود. تصاویر پخش شده از این مسجد بزرگ هم نشانگر این است که فعالیت‌های ساختمانی بسیار زیادی در داخل و اطراف حرم مکی در حال اجراست. تعداد زیاد جرثقیل‌هایی که​ اطراف حرم برخاسته‌اند و کارگرانی که ​هنگام نماز ظهر و مغرب در صفوف جماعت هستند هم نشانه‌های دیگری بر این ماجراست اما به‌راستی در حرم مکی چه خبر است؟

عربستان روز به روز با سیل زواری روبه‌رو می‌شود که می‌خواهند در حج عمره و واجب حضور پیدا کنند. در همین کشور ما گفته‌های مسئولان حاکی از این است که تا هفده سال دیگر ظرفیت برای حج واجب پر است. برای عمره هم انتظاری حدود هفت سال نیاز است. این در شرایطی است که تقریبا هر سال 150 هزار ایرانی به حج عمره و واجب می‌روند. این تعداد زائر می‌خواهند در اماکن مذهبی مکه و مدینه و به طور خاص در مسجد‌الحرام به عبادت بپردازند، اما چنین چیزی با شرایط فعلی ممکن نیست. در حال حاضر عمل طواف که یکی از ارکان عبادت حج در مسجد‎‌الحرام است بسختی انجام می‌شود. مسجد‌الحرام در حال حاضر ظرفیت پذیرش 900 هزار نفر نمازگزار را دارد. در ایام حج واجب با بازگشایی طبقه سوم و نیز استفاده از فضاهای اطراف مسجد گفته می‌شود ​حدود چهار میلیون نفر می‌توانند به نماز خواندن بپردازند، اما باز هم شرایط آسان و سهلی برای همه زائران وجود ندارد. در فضای مستطیل شکل کنونی فقط 48 هزار نفر در ساعت می‌توانند طواف کنند. این ظرفیت در طول طرح توسعه به 22 هزار نفر در ساعت کاهش یافته، اما قرار است که بعد از اتمام طرح توسعه به 105 هزار نفر در ساعت افزایش یابد؛ اما این موضوع چطور رخ خواهد داد؟

قرار بر این شده که در افق سال 2020 مطاف یا همان محل طواف از نظر طولی و عرضی گسترش یابد. عرض مطاف در افق مسجدالحرام از 20 متر کنونی به 50 متر افزایش پیدا خواهد کرد و محیط به صورتی دایره‌ای درخواهد آمد. البته طرح 2020 تا حدودی هم رویایی به نظر می‌رسد به نوعی که در ماکت‌های دولتی مطاف همچنان به صورت مستطیلی کشیده شده است. به این ترتیب شکست پروژه توسعه سابق بیت‌الله معلوم می‌شود. سعودی‌ها در گذشته تلاش داشتند مساله محدودیت فیزیکی محل طواف را با طبقاتی کردن آن حل کنند اما معلوم شد طواف در کنار کعبه حال دیگری دارد که کمتر زائری راضی به ترک کردن آن است.

توسعه محل طواف با تخریب مسجدی ممکن خواهد بود که هم‌اکنون حائل بین کعبه و فضای بیرونی است. این فضا، هم در طرح توسعه سعودی و هم در طرح توسعه عثمانی ساخته شده است. مسجد فعلی محل عبور زائران به درون مسجدالحرام است و نیز محلی برای خواندن نماز ظهر (زیر سایبان) و نیز محلی برای عبادت و دعا در کنار تهویه مطبوعی است که آنجا قرار گرفته است. اتفاقا یکی از ابعاد دیگر طرح توسعه همین معضل آفتاب و گرماست. مکه گرچه شهری کوهستانی است اما قرار گرفتن آن در عربستان به عنوان کشوری بیابانی و نیز نزدیکی آن به دریا (نزدیک به 30 کیلومتر فاصله) باعث می‌شود هوای شهر بسیار گرم و شرجی باشد. از سوی دیگر تابش نور آفتاب در بسیاری از زمان‌ها مانع از بهره بردن زائران از مسجدالحرام است. اگر در طرح توسعه سعودی سابق برای سنگفرش‌ها فکری شد و با گذر دادن خنک کننده توانستند تا حدی مشکل را حل کنند در طرح توسعه کنونی بنا بر این است که فضای مسقف افزایش یابد و در فضای مسقف تهویه مطبوع قرار داشته باشد.

بخش دیگری که مورد نظر سعودی‌ها برای طرح توسعه قرار گرفته؛ سعی صفا و مروه است. صفا و مروه دو کوهی است که زائران معمولا بعد از طواف عمره خود بین این دو کوه هفت بار رفت‌و‌آمد می‌کنند. دولت سعودی در گذشته این مسافت را به صورت طبقاتی (دو طبقه) درآورده بود که ظاهرا این طرح با موفقیت روبه‌رو شده به نوعی که حالا قرار است دو طبقه دیگر هم به این محوطه اضافه شود. به این ترتیب ظرفیت مسعی به 300 هزار نفر در ساعت افزایش پیدا خواهد کرد.

طرح توسعه سعودی برای مسجد الحرام با انتقاداتی هم روبه‌رو شده است. از دولت ترکیه گرفته که نگران معماری و از بین رفتن جاپای عثمانی در ساختمان مسجد‌الحرام بود تا نگرانی برخی مسلمان و اهل سنت از تخریب اماکن مقدس؛ همچنان که در گذشته هم در محو چشمه زمزم از محوطه بیت‌الله و نیز تخریب اماکنی از تاریخ صدر اسلام دیده شده است. علاوه بر این اماکن مجموعه هتل‌هایی در منطقه توسعه و نیز بازاری به نام ابوسفیان هم تخریب شده که محل خرید کالاهای ارزان بویژه برای ایرانیان بوده است. از سوی دیگر در طرح توسعه فعلی برجی با نام ساعت قرار گرفته که بسیاری از آن انتقاد می‌کنند. اگر با انصاف توجه کنیم کمترین اثر منفی این برج کم کردن حس معنوی عبادت در کعبه و کوچک کردن کعبه پای یک ساختمان غول‌آساست، اما انتقادات دیگری چون وجود نمادهایی از معماری غربی هم بیان شده است. با این حال گوش عربستان به این کارها بدهکار نیست. می‌گویند خرج طرح‌های توسعه‌ای در مکه 300 میلیارد دلار خواهد بود. می‌گویند مساحت حرم مکی به 700 هزار متر مربع خواهد رسید. سعودی‌ها در طرح توسعه خود نشان دادند به این اعداد و ارقام درشت و البته راحتی زائران و ساکنان می‌اندیشند نه آثار تاریخی و مقدس؛ موضوعی که جا دارد از لحاظ دیپلماتیک مورد‌توجه قرار گیرد.

مصطفی مسجدی آرانی / جام جم