اضطراب شکوفه‌ها

دکتر فریبا عربگل، فوق‌تخصص روانپزشکی کودک و نوجوان، عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در این باره به جام‌جم می‌گوید: کودک دچار اضطراب جدایی، وقتی کسی که مراقبت از او را به عهده دارد به هر دلیلی از کنارش دور می‌شود، دچار اضطراب می‌شود و مدام فکر می‌کند آیا او را دوباره می‌بیند یا نه. این اضطراب جدایی تا دو یا سه سالگی طبیعی است و انتظار می‌رود در مراحل بعدی زندگی فروکش کند، ولی گاهی تا سنین بالاتر و سنین مدرسه هم در کودک باقی می‌ماند.

چاره‌اندیشی از سنین خیلی پایین

معمولا والدین از قبل، متوجه احساس اضطراب در فرزند خود می‌شوند و باید قبل از شروع مدرسه برای آماده کردن او برای چنین جدایی تمهیداتی بیندیشند تا کودک، تجربه جدایی از آنها را در مدت کوتاه داشته باشد. دکتر عربگل راهکارهایی را در این باره پیشنهاد می‌کند: والدین باید اجازه دهند بعد از دو سالگی کودک در زمان‌های کوتاه یک تا دو ساعته خانه اقوام نزدیک یا حتی همسایه‌ای که به او اطمینان دارند، بماند تا محیطی غیر از خانه را بدون حضور پدر و مادر تجربه کند و برای جدایی‌های طولانی‌مدت‌ مثل ساعت‌های حضور در مدرسه آماده شود. حتی می‌توان بعد از سنین چهار تا پنج سال بچه‌ها را 30 دقیقه تا یک ساعت در خانه تنها گذاشت، البته به شرطی که محیط خانه‌ امن باشد و مثلا به او آموخته باشند اگر زنگ خانه را زدند چه باید بکند. وی ادامه می‌دهد: معمولا بچه‌هایی که مهدکودک رفته‌اند، راحت‌تر با رفتن به مدرسه و جدایی چند ساعته از والدین کنار می‌آیند. بچه‌هایی که مادرشان شاغل است و در طول روز کسی بجز والدین از آنها مراقبت می‌کند هم کمتر برای مدرسه رفتن دچار مشکل می‌شوند.

همراه کردن کودک هم کمک‌کننده است

به گفته دکتر عربگل، راه دیگر آماده کردن بچه‌ها این است که در تابستان وقتی برای ثبت‌نام، سوال یا آشنایی با کادر مدرسه می‌رویم، فرزندمان را همراه ببریم تا محیط مدرسه را ببیند و با آن آشنا شود. این روانپزشک کودک توصیه می‌کند: وقتی والدین می‌خواهند وسایل مدرسه مثل کیف، دفتر و نوشت‌افزار را برای کودک تهیه کنند، حتما او را با خود ببرند تا آمادگی ذهنی پیدا کند. حتی باید از خاطره‌های خودشان در مدرسه و اتفاق‌های خوبی که برایشان افتاده و برای او هم می‌افتد برایش حرف بزنند، ولی هرگز نباید در حضور کودک درباره خاطرات بد از مدرسه یا این که بعضی بچه‌ها روز اول مدرسه گریه می‌کنند، صحبت کرد.

علائم آزاردهنده اضطراب جدایی

بعضی بچه‌ها با وجود همه این اقدام‌ها و دوراندیشی والدین، پایه اضطرابی قوی دارند و هنگام جدایی از والدین دچار اضطراب شدیدی می‌شوند که هم خود را با علائم جسمی‌ نشان می‌دهد و هم علائم روانی و فکری. دکتر عربگل درباره این علائم می‌گوید: علائم جسمی معمولا زمانی که قرار است کودک از والدین جدا شود، بروز می‌کند و معمولا حالت تهوع، دل‌درد و استفراغ است. او ادامه می‌دهد: گاهی این علائم از شب قبل از مدرسه شروع می‌شود و بچه‌ها مدام از مادرشان می‌پرسند: «می‌شود فردا به مدرسه نروم و پیش شما بمانم؟» یا مدام گریه می‌کنند، ولی بعد از این که از مدرسه برمی‌گردند، این علائم دیگر در آنها دیده نمی‌شود.

این فوق‌تخصص روانپزشکی کودک علائم فکری بچه‌های مضطرب خود را این‌گونه برمی‌شمارد: فکرهایی مثل این که نکند مامان دنبالم نیاد، راه مدرسه را گم کنم و هر چیزی که باعث جدایی آنها از پدر و مادر شود، در ذهن بچه‌های مضطرب تکرار می‌شود.این علائم فکری گاهی آنقدر شدید می‌شود که تمرکز بچه را به هم می‌ریزد.

وقتی علائم اضطراب طول می‌کشد

اگر این علائم فکری، جسمی و روان‌شناختی سه‌، چهار هفته بعد از شروع مدرسه، پیش‌دبستانی یا مهدکودک ادامه پیداکند یا در این مدت علائم کودک شدید باشد به طوری که ‌نتواند به مدرسه برود، به مداخله روان‌شناسی نیاز است. دکتر عربگل تاکید می‌کند: چنین بچه‌ای باید حتما درمان شود و نباید بگذاریم این روند ادامه پیدا کند، ولی معمولا پدر و مادر نگران قبل از این که کودک را به روانپزشک ببرند، بارها او را نزد متخصص اطفال، گوارش یا حتی اورژانس می‌برند در حالی که مشکل جسمی نیست.

وی با اشاره به این که پدر و مادر باید به فرزندشان آرامش و اطمینان بدهند تا علت اصلی ترس و اضطراب که همان جدایی از مادر است، از بین برود، ادامه می‌دهد: زمانی که بچه‌ قدری به محیط مدرسه عادت کرد، مادر می‌تواند زمان‌های کوتاه او را ترک کند و دوباره برگردد. باید به‌عنوان یک قانون ثابت به کودک بفهمانیم من باید تو را به مدرسه ببرم و تو باید به مدرسه بروی و نمی‌توانی در خانه بمانی، ولی راس ساعتی که تعطیل می‌شوی، دنبالت می‌آیم.

دروغ گفتن به کودک، بدترین رفتار

دکتر عربگل با تاکید بر این که بدترین رفتار این است که به بچه دروغ گفته شود، می‌گوید: بعضی پدر و مادرها به فرزندشان می‌گویند کنارت می‌مانیم و همینجا هستیم، ولی به محض این که حواس او پرت می‌شود، می‌روند یا خود را پنهان می‌کنند. این کار بسیار اشتباه است و باید واقعیت را گفت. این فوق تخصص روانپزشکی کودک تاکید می‌کند: ‌باید تحت هر شرایطی بچه را در مدرسه نگهداشت. اگر حال او خیلی بد بود، باید بگوییم اگر اینقدر حالت بد است که نمی‌توانی در مدرسه بمانی، باید برویم بیمارستان. حالا انتخاب کن؛ مدرسه یا بیمارستان؟ این کار باعث می‌شود فکر نکند، می‌تواند برگردد خانه چون اگر به خانه برگردانده شود، این رفتارها در او تقویت می‌شود.

اگر کودک به خانه برگشت

ولی اگر والدین به هر دلیلی مجبور شدند بچه‌ را به خانه ببرند، چه؟ دکتر عربگل می‌گوید: نباید شرایط طوری باشد که به بچه خوش بگذرد یا حتی اوضاع مثل همیشه باشد، یعنی نباید اجازه داد تلویزیون تماشا کند یا پای رایانه بنشیند و حتی بازی کند! والدین باید به او بگویند: «تو مریضی! پس نمی‌توانی بازی کنی. برو روی تختت». علاوه براین، تکالیف مدرسه‌اش را هم باید انجام دهد. او توضیح می‌دهد: شرایط نباید طوری باشد که بچه فکر کند چون مریض است، توجه بیشتری می‌گیرد، ولی نباید با کودک مقابله هم کرد و مثلا به او گفت: «تو داری ادا درمی‌آوری!» درواقع باید به کودک فهماند که می‌دانیم ناراحت هستی و دلت برای ما تنگ می‌شود، ولی هر جا باشی، ما هستیم و دوستت داریم.

بچه‌هایی که بیشتر دچار اضطراب جدایی می‌شوند

معمولا بچه‌هایی که مادر و پدرشان را به هر علتی از تنبیه کلامی درباره آنها استفاده و مدام آنها تهدید به ترک یا دوست نداشتن کرده‌اند، در چنین مواقعی بیشتر احساس اضطراب و نگرانی می‌کنند. دکتر عربگل تاکید می‌کند: بچه‌هایی که در خانواده پرتشنج که در آنها مدام از طلاق و جدایی صحبت می‌شود یا مادر یکی، دو بار خانه را ترک کرده و رفته، بزرگ شده‌اند، بیشتر چنین رفتارهایی را نشان می‌دهند.

گاهی اضطراب ذاتی است

این روانپزشک کودک به نکته مهم دیگری نیز اشاره می‌کند: بعضی بچه‌ها به طور ذاتی و سرشتی مضطرب هستند؛ یعنی پدر و مادر رفتار مناسبی با آنها داشته‌‌اند و در محیط سالمی هم بزرگ شده‌اند، ولی چنین خصوصیتی به طرز ذاتی در آنها وجود دارد و از دوره نوزادی وابسته والدین بوده‌اند؛ مدام روی پای مادر می‌نشسته‌اند و هرگز تجربه جدایی از پدر و مادر را نداشته‌اند. برای چنین بچه‌هایی، روز اول مدرسه یا پیش‌دبستانی بسیار غم‌انگیز است. دکتر عربگل به پدر و مادرهای این بچه‌ها توصیه می‌کند: باید قبل از شروع مدرسه یعنی قبل از شش، هفت سالگی، چنین بچه‌هایی را آماده جدایی کرد. مثلا اگر تا این سنین هنوز کودک پیش والدینش می‌خوابد یعنی وابستگی‌ زیاد است، باید کم‌کم جای او را جدا کرد؛ چون جدایی فیزیکی باعث جدایی روانی هم می‌شود و بچه‌ای که شب تا صبح در اتاقش جدا از مادر می‌خوابد، جدایی چند ساعته در روز را بهتر تحمل می‌کند و کمتر دچار اضطراب می‌شود.

زهرا سادات صفوی سهی / گروه سلامت