بدشانسی در مدار زمین

اول قرار بود محمد دوران به‌عنوان عضو افغان این پرواز به فضا سفر کند، اما جنگ کهنه پشتون و تاجیک در افغانستان باعث شد دوران تاجیک جای خود را به مومند پشتون بدهد. موشک 300 تنی حامل سایوز تی.ام ـ6 در ساعت 4 و 26 دقیقه (به وقت گرینویچ) به سوی مدار زمین پرواز کرد. روز بعد، مرکز کنترل اعلام کرد که ناو سایوز تی.ام ـ6 در مسیر پیش‌بینی شده حرکت می‌کند و کیهان‌نوردان ساکن ایستگاه مداری میر که از حدود 9 ماه پیش در آن بسر می‌برند، آماده پذیرایی از مهمانان خود هستند که قرار بود فردا صبح زود به وقت مسکو در کنار ایستگاه مداری میر پهلو بگیرد؛ اتفاقی که بخوبی و با دقت مناسبی صورت پذیرفت.

پنج کیهان نورد، در شش روز اقامت در ایستگاه مداری میر، دست به یکسری آزمایش‌های علمی و فنی زدند، اما برنامه اساسی این گروه، طی پرواز مشترک، انجام برنامه‌ای تحت عنوان شمشاد بود که شامل 9 بخش عمده برای پژوهش‌های زمین‌شناسی، رودخانه و دریاچه‌ها، توده‌های یخ، مسائل مربوط به بیابان‌ها، اراضی کشاورزی، آزمایش‌های پزشکی، کاردیوگرافی و... بود. آنها از چهار منطقه اساسی خاک افغانستان، نقشه‌برداری کردند که شامل قسمت‌های دور از دسترس و مناطقی در ارتفاعات صعب‌العبور کوهستانی بود.

با به پایان رسیدن برنامه پرواز، مومند و لیاخف برای بازگشت آماده شدند. طبق روال همیشگی، کیهان‌نوردان مهمان برای بازگشت به زمین از ناو خود استفاده نکردند؛ چون هر ناو کیهانی، عمر مشخصی دارد و باید در مدت زمان پیش‌بینی شده از آنان استفاده کرد. به همین دلیل لیاخف و مومند باید با ناو سایوز تی.ام ـ5 که کیهان‌نوردان طرح مشترک شوروی ـ بلغارستان با آن راهی میر شده بودند، به زمین باز می‌گشتند این ناو تا آن زمان، حدود 90 روز پرواز فضایی داشت. سیزدهم شهریور، کیهان‌نوردان وسایل مورد نیاز و نتایج آزمایش‌ها را به ناو بردند و آن را برای بازگشت آماده کردند. شامگاه روز بعد لیاخف و مومند از تیتف، مناراف، میزبانان و پولیاکف همسفرشان در مسیر رسیدن به مدار زمین خداحافظی کردند. پولیاکف که با آنها به میر آمده بود، باید حدود یک‌سال و نیم در این آزمایشگاه می‌ماند. دو کیهان نورد سپس به داخل ناو سایوز تی.ام ـ 5 رفتند و پس از انجام تدارکات لازم، در ساعت 22 و 55 دقیقه آن را از میر جدا کردند تا به زمین بازگردند.

لحظه‌های بحرانی

ساعت 23 و 35 دقیقه بخش مداری ناو سایوز از بخش‌های دیگر جدا شد. (سایوز دارای سه قسمت مداری، فرودی و موتوری است و در شکل طبیعی، پس از جدا شدن هر سه بخش از یکدیگر، بخش فرودی به زمین بازمی‌گردد) ورود ناو به جو زمین برای ساعت یک و 19 دقیقه روز پانزدهم شهریور برنامه‌ریزی شده بود. 30 ثانیه پیش از رسیدن به این زمان، ناگهان رایانه از پذیرفتن اطلاعات مربوط به فرود خودداری کرد. سرنشینان و مرکز هدایت پرواز از این اشتباه شگفت‌زده شده بودند. رایانه وقتی از گیجی درآمد که از زمان فرود، هفت دقیقه گذشته و ناو حدود 3500 کیلومتر در طول مدارش جلو رفته بود، چنانچه در این زمان سایوز تی.ام‌ ـ 5 به کار ورود به جو ادامه می‌داد، با فاصله 700 تا 800 کیلومتری محل عادی فرود و احتمالا در چین به زمین می‌نشست، موتور فرود که در این زمان به وسیله رایانه روشن شده بود با دخالت لیاخف، خاموش شد. تلویزیون مسکو در برنامه صبحگاهی خود اطلاع داد که به علت بروز نقص فنی، بازگشت کیهان نوردان تا اطلاع ثانوی به تعویق افتاده است.

براساس عقیده برخی کارشناسان غربی، ولادیمیر لیاخف به طور دستی موتور فرود را روشن کرد. این عمل حدود 60 ثانیه طول کشید، اما رایانه ناو متوجه اشتباه در محاسبه ارتفاع ناو شد و موتور را خاموش کرد.

ناو در این زمان در موقعیت خطرناکی قرار گرفت. اگر رایانه فورا عمل نمی‌کرد و کار موتور 60 تا 90 ثانیه دیگر طول می‌کشید، در مداری کمتر از 150 کیلومتر قرار می‌گرفت و سقوط و آتش گرفتن ناو و نابودی کیهان‌نوردان را در پی ‌داشت. مساله بسیار بغرنج شده بود. مرکز هدایت پرواز، پس از دومین اقدام ناکام برای ورود، اعلام کرد به علت مشکلات پیش آمده، پرواز کیهان نوردان تا روز بعد ادامه خواهد داشت تا کارشناسان برنامه‌ای برای فرود طراحی کنند.

ساعت 8 صبح به وقت گرینویچ بود و لیاخف و مومند باید تا ساعت 17 استراحت می‌کردند. البته زندگی در کابین، سه متر مکعبی سایوز، در حالی که کیهان‌نوردان برای جلوگیری از هرگونه حادثه دیگری، لباس ویژه به تن داشتند استراحت به‌شمار نمی‌رفت. چون فرود سفینه‌های سایوز، معمولا چند ساعت پس از جدا شدن از ایستگاه مداری صورت می‌گیرد، به ذخیره آب و غذای زیادی نیاز نیست، بنابراین لیاخف و مومند، حدود یک شبانه روز را در وضع بسیار دشواری به سر بردند و نگرانی از ادامه این وضعیت و ترس ازسرگردانی در مدار زمین، آنها را وادار به جیره‌بندی آب و غذای باقیمانده کرد. اما آنها خوب می‌دانستند که اکسیژن چیزی نیست که بتوان آن را جیره‌بندی کرد و امیدوار بودند در دور بعدی که از فراز محل پیش‌بینی شده فرود پرواز می‌کردند،بتوانند موتورهای سفینه را روشن کنند.

تلویزیون مسکو در برنامه اخبار خود به نقل از مرکز هدایت پرواز اعلام کرد که فرود ناو در ساعت چهار به وقت مسکو انجام خواهد شد. نخستین دقایق آغاز روز بعد بخش فرود از قسمت موتوری جدا شده و راه فرود را در پیش گرفت.

مرکز کنترل، تائید رادیویی اقدامی صحیح برای فرود را دریافت کرد و ده دقیقه بعد صدایی شبیه شکستن دیوار صوتی در منطقه فرود به گوش رسید. این صدا به معنی آن بود که بخش فرود سایوز، وارد جو شده و دیوار صوتی را شکسته است.

کارشناسانی که در منطقه فرود گرد آمده بودند، پس از حدود 15 دقیقه دیدند ناو با چتر نجات در نقطه حساب شده به زمین نشست و چند لحظه بعد، کیهان‌نوردان خسته، با لبخند از سایوز بیرون آمدند، البته همه به آنها حق می‌دادند که خوشحال باشند، چون از چند قدمی مرگ گذر کرده بودند.

نخستین معاینات پزشکی در محل فرود نشان داد حال کیهان‌نوردان خوب است.

سیروس برزو / جام​جم