گنجشک‌هایی‌که زیر آب شنا می‌کنند

پراکندگی

زیرآبروک‌ها در شش قاره آمریکای شمالی، مرکزی و جنوبی، اروپا، آسیا و آفریقا یافت می‌شوند. به دلیل این که نیازمند جویبارهای خروشان مناطق کوهستانی هستند، در مناطق پست دیده نمی‌شوند. در آمریکای شمالی در سراسر ایالت‌های غربی آمریکا از قطب در آلاسکا تا پاناما در آمریکای مرکزی، گسترده شده‌اند و در آمریکای جنوبی در رشته کوه آند، ونزوئلا، کلمبیا و شمال آژانتین یافت می‌شوند. در اروپا در شبه جزیره اسکاندیناوی و بریتانیا، یونان تا ترکیه و قفقار و شمال آفریقا دیده شده‌اند. در آسیا جمعیت‌های جدا افتاده دارند و در کوه‌های اورال، آسیای مرکزی از افغانستان تا شرق سیبری و ژاپن، جنوب برمه و شمال غربی تایلند پراکنده‌اند.

زیستگاه

نیازهای زیستگاهی همه گونه‌های زیرآبروک‌ها بشدت مشابه است. آنها به جویبارهایی نه خیلی عمیق با جریان سریع، اکسیژن محلول زیاد، آب پاک، رسوبات و کدورت کم نیاز دارند. در آسیای مرکزی، در مناطقی دیده می‌شوند که آب قسمت‌های وسیعی از آن در زمستان و دمای 40ـ درجه سانتی‌گراد یخ نزند. در مناطقی که آب یخ می‌زند به ارتفاعات پایین‌تر یا مناطق گرم‌تر مهاجرت می‌کنند. دومین نیاز زیستگاهی، وجود سواحل صخره‌ای رودخانه و مکان‌های مصنوعی نظیر پل‌ها و پایه‌های آنها برای لانه‌سازی است.

رفتار

رفتار زیرآبروک‌ها در همه گونه‌های جنس Cinclus بسیار یکنواخت است. برخلاف سایر گنجشک‌سانان، زیرآبروک‌ها بیشتر وقت خود را در آب می‌گذرانند و برای یافتن غذا به مدت چند ثانیه در آب غوطه‌ور می‌شوند. زیرآبروک‌ها در آب‌های کم‌عمق راه می‌روند و در آب‌های عمیق‌تر شیرجه می‌روند و اول سر خود را وارد آب می‌کنند، همچنین برای فرار از پرندگان شکاری، در آب شیرجه می‌زنند. هنگام شیرجه رفتن، با بال زدن زیر آب خود را غوطه‌ور نگه می‌دارند. در غیاب سروصدای بلند آب در جویبارهای پرتلاطم، صدای هر دو جنس از فواصل بسیار دور قابل شنیدن است.

بوم‌شناسی تغذیه و رژیم غذایی

غذای گونه‌های زیرآبروک تقریبا فقط شامل بی‌مهرگان آبزی نظیر یکروزه‌ها و بال‌موداران است که دومی از سنگ‌ریزه‌های بستر جویبار برای خود محفظه‌ای استوانه‌ای شکل می‌سازد. همچنین از ماهی‌های کوچک نظیر مینوها (Minnows)، تخم ماهی‌ها و برخی مواد گیاهی تغذیه می‌کنند. در برخی گونه‌ها جمع‌آوری حشرات از حاشیه برف‌های در حال ذوب هم دیده شده است.

زیست‌شناسی تولیدمثلی

عادات آشیانه‌سازی همه‌گونه‌های زیرآبروک بسیار مشابه است. ساختار آشیانه‌ها گنبدی شکل با یک ورودی یا دهانه عریض است. از خزه، ساقه گندمیان و برگ‌ها ساخته می‌شود که از درون، فنجانی شکل و با مواد نرم و مو پوشیده می‌شود. نر و ماده، هر دو در ساختن آشیانه همکاری دارند، ولی بخش فنجانی آشیانه معمولا توسط ماده ساخته می‌شود. آشیانه معمولا نزدیک آب و اغلب بالای آن و گاهی اوقات پشت آبشارها در درز و شکاف صخره‌ها یا در سازه‌های انسانی نظیر زیر پل‌ها ساخته می‌شود. در مناطق معتدل بیش از هفت و در مناطق گرمسیر فقط دو تخم سفید رنگ می‌گذارند. جوجه‌کشی به مدت 16 روز اغلب یا فقط توسط ماده انجام می‌شود اما جوجه‌ها توسط هر دو جنس نر و ماده تغذیه می‌شوند و بعد از 22 روز آشیانه را ترک می‌کنند. جمعیت‌های مناطق معتدل معمولا دوبار در سال جوجه‌آوری می‌کنند.

وضع حفاظتی

زیرآبروک‌ها نیازمند آب‌های پاک هستند که به تغییرات و فعالیت‌های انسانی آسیب‌پذیرند. آنها می‌توانند میزان متوسطی از آلودگی‌ها اعم خانگی، کشاورزی، صنعتی یا معادن را تحمل کنند و اغلب زیستگاه‌های تخریب شده را رها می‌کنند. حتی کاشت درختان مخروط‌دار نزدیک به آب می‌تواند زیانبار باشد. به طورکلی، جمعیت‌ زیرآبروک‌ها به دلیل فعالیت‌های انسانی در محدوده زندگی‌شان، کاهش می‌یابد. به‌عنوان مثال در انگلستان برخی جمعیت‌های کاهش یافته، بعد از پایان یافتن کار معادن دوباره احیا شدند و زیرگونهCinclus cinclus olympicus در قبرس و برخی جمعیت‌ها در نقاط دیگر به دلیل فعالیت انسانی منقرض شدند. یک گونه به نام زیرآبروک گلوحنایی (Cinclus schulzi) در شمال آرژانتین و جنوب بولیوی با جمعیت جهانی هزار جفت در طبقه آسیب‌پذیر قرار گرفته است.

ویژگی ظاهری زیرآبروک‌ها

همه گونه‌های زیرآبروک از نظر فیزیکی بسیار به هم شبیه هستند. بدن همه آنها گرد با بال‌هایی کوتاه و سطح زیرین بال مقعر است. دمی کوتاه با پرهایی پهن و نوک گرد دارند. پاهایشان کوتاه، کلفت و قوی و منقارشان پهن و خمیده است. غده چربی (Preen gland) به طور غیرعادی بزرگ است و پرهای بدن ضدآب است. رنگ پروبال برخی گونه‌ها نظیر زیرآبروک قهوه‌ای و زیرآبروک آمریکایی یکدست است و بقیه نظیر زیرآبروک اوراسیایی و زیرآبروک سر سفید به طور چشمگیری رنگ سفید در پروبال خود دارند. زیرآبروک‌ها فاقد رنگ‌های براق در پروبال خود هستند. به طور کلی، رنگ‌های قهوه‌ای، خاکستری و حنایی در پروبال آنها دیده می‌شود. سطح پلک همه آنها سفید است که هنگام پلک زدن بوضوح دیده می‌شود و پلک سوم آنها برجسته است.

زینب اسدی