میر؛ یک مسجد با 2 محراب

یکی از اصلی‌ترین بخش‌های هر مسجد را محراب مسجد تشکیل می‌دهد. نمادی که جهت قبله و سجده‌گاه مسلمین را نشان داده و عامل پیوند و اتحاد نمازگزاران است. در شهر نطنز مسجدی وجود دارد که محراب آن به نوعی شگفت‌انگیز و متفاوت از دیگر محراب‌های مساجد ایران است. داستان این محراب از این قرار است که در این مسجد محرابی اصلی قرار دارد و دقیقا در طبقه بالای این محراب و در همان محل محراب دیگری ساخته شده است که تقریبا مشابه این نمونه از محراب‌های دو طبقه را در سایر مساجد بسختی می‌توان یافت.

این مسجد در یکی از محله‌های غربی شهر نطنز به نام میر و در اواسط کوچه‌ای به همین نام، قرار گرفته است.

مسجد میر امروزه از نظر وسعت بسیار کوچک است ولی در گذشته‌ از وسعت بیشتری برخوردار بوده که تا چندی پیش ویرانه‌های آن وجود داشته اما اکنون در آن ساخت و ساز‌های جدید انجام گرفته است.

سر در این مسجد بلند و نیمه‌ویران از نوع طاق ضربی آجری است. در حاشیه لبه طاق سردر موجود نوشته‌هایی به خط ثلث برجسته گچبری شده که به مرور زمان در اثر عوامل جوی نه تنها قسمت بیشتر آن فرو ریخته بلکه بخش باقی مانده نیز ناخوانا شده است. ‌عرض سردر 107 سانتی‌متر است و در طرفین آن دو طاق نمای تزئینی در دو طبقه قرار دارد که طاق‌نماهای بالایی کمی تخریب شده است. در دو سوی فضای داخلی سردر نیز دو طاق نمای آجری طاقچه مانند جاسازی شده است. سقف سردر با آجرهای نقش‌دار تزئین یافته که لبه آن را کتیبه گچبری که سقف را دور می‌زند فراگرفته است.

این مسجد در دهه‌های اخیر مورد بازدید گروهی از باستان‌شناسان قرار گرفته و هر یک به نحوی به بررسی و اظهار نظر در مورد آ ن پرداخته‌اند، از جمله آندره گدار در مورد مسجد میر چنین می‌گوید:

«این مسجد کوچک، فضای مربعی است که چهار ستون داخلی آن را به 9 قسمت تقسیم کرده است. در پهلوی آن دهلیز درازی است و در انتهای دهلیز شبستان اتاق جدیدی است که قسمت بیشترش از سطح زمین پایین‌تر است.» او این محراب را سلجوقی معرفی می‌کند.

هیات باستان‌شناسی ایزمئو ایتالیایی نیز که سال 1966 به دعوت سازمان باستان‌شناسی به بررسی آثار تاریخی نطنز پرداخته‌اند از دیدگاه دیگری مسجد را مورد بررسی قرار داده‌اند.‌ گزارش این هیات حاوی چند نکته است یکی این که ساختمان اولیه مسجد بزرگ‌تر از بنای کنونی بوده است و بخش شمال و شمال شرقی و جنوب شرقی ساختمان کنونی را دربر می‌گرفته است.

دیگر این‌که با توجه به ارتفاع سردر، دو طبقه بودن ساختمان (احتمالا به طور قرینه) قریب به یقین به نظر می‌رسد.

آرش کیوانی