راهی برای رسیدن به سبک زندگی دینی

به عبارت دیگر، سبک زندگی، بعد عینی شخصیت افراد است. در جامعه اسلامی ممکن است این مسأله مطرح شود که سبک زندگی افراد و گروه‌ها، چقدر با آموزه‌های اسلامی منطبق است؟ آیا می‌شود افراد و گروه‌ها را از این جهت درجه‌بندی کرد؟

آنچه اهمیت دارد این است که سبک زندگی دینی فقط داشتن ظاهر دینی نیست. سبک زندگی ارتباط مستقیم با فلسفه و هدف زندگی دارد و زمانی که سبک زندگی معنای دینی به خود می‌گیرد، باید اصول و فروع مذهبی را در زندگی اجرایی کرد.

در تفهیم و ترویج سبک زندگی دینی، رسانه‌های فرهنگی نقش بسزایی دارند و در میان رسانه‌ها، تلویزیون به دلیل گستردگی‌اش نقش مهمی در مقایسه با دیگر رسانه‌ها برای ترویج سبک زندگی دینی دارد.

تلویزیون می‌تواند در قالب ساختارهای مختلف، این مساله را با ظرافت و هنرمندی به مردم منتقل کند. البته زمانی برنامه‌ساز می‌تواند سبک زندگی دینی را برای مخاطب باورپذیر کند که مفهوم تضادهای بین سبک زندگی دینی و غیردینی را برای بینندگان بدرستی نشان دهد.

برای آشنایی با مفهوم سبک زندگی دینی و چگونگی نمایش آن در تلویزیون سراغ چند فیلمنامه‌نویس، کارگردان، تهیه‌کننده، برنامه‌ساز دینی و کارشناس رسانه رفتیم تا نظر آنها را در ارتباط با ترویج سبک زندگی دینی در تلویزیون جویا شویم.

فریدون فرهودی، نویسنده و کارگردان سینما و تلویزیون در پاسخ به این پرسش که تلویزیون چگونه می‌تواند سبک زندگی دینی را ترویج کند، می‌گوید: دین تاثیرات زیادی بر زندگی انسان‌ها دارد. حال در مملکتی که نظام آن دینی است، مسلما می‌توانیم با بهره بردن درست از فرهنگ به ترویج سبک زندگی دینی اقدام کنیم. البته این مساله زمانی اتفاق می‌افتد که بتوانیم آن را برای مخاطب باورپذیر کنیم. اگر تلویزیون تصاویر واقعی از زندگی مردم پخش ‌کند، می‌تواند مسیر درستی در این باره طی کند. نشان دادن زندگی‌های اغراق‌آمیز نه‌تنها سبک زندگی دینی را ترویج نمی‌کند، بلکه به نتیجه عکس هم منجر می‌شود.

وی در ادامه می‌افزاید: برای تحقق سبک زندگی دینی باید نیازها و ضرورت‌های طبقه متوسط جامعه شناسایی و بعد در قاب تلویزیون تصویری شود. البته منظورم نمایش ظاهر زندگی مردم نیست بلکه روابط و نوع گویش‌هاست.

اگر ما روابط را درست طرح و بررسی کنیم، مسلما می‌توانیم سبک درست زندگی دینی را ترویج کنیم، ولی در غیر این صورت فقط در ذهن مخاطب فاصله ایجاد می‌کنیم. زمانی درس‌های زندگی مثمرثمر می‌شود که بتوانیم روابط اجتماعی درست را نهادینه کنیم تا تاثیر بیشتری بر زندگی خانواده‌ها بگذارد. در واقع باید خالصانه همه چیز را روایت کنیم.

فرهودی یادآور می‌شود: البته قبول دارم تلویزیون به خاطر حفظ حریم‌ها، روابط را خیلی مودبانه تعریف می‌کند و آن طور که در زندگی‌ واقعی شاهد روابط صمیمی هستیم، مسائل بیان نمی‌شود، اما مخاطبان تلویزیون ما آموخته‌اند که در درک مفاهیم با اثر مشارکت داشته باشند و معنا را از خلال تصاویر دریافت کنند.

در مجموع تلویزیون در مقایسه با هر رسانه دیگری بیشتر می‌تواند در ترویج سبک زندگی دینی نقش داشته باشد، هرچند گاهی ناچار است برای دوری از سیاه‌نمایی برخی رفتارهای فردی و اجتماعی را به تصویر نکشد. با همه اینها تلویزیون می‌تواند با زبان شاد، زنده و امیدوار کننده و با بهره بردن از درام، آثار ارزشمندی با موضوع سبک زندگی دینی تولید کند.

داوود هاشمی ‌تهیه‌کننده فیلم‌ها و مجموعه‌های مختلفی با موضوعات دینی، اخلاقی و ماورایی همچون «5 کیلومتر تا بهشت»، «پنجمین خورشید» و... درباره ترویج سبک زندگی دینی از طریق آثار نمایشی می‌گوید: معتقدم در قالب فیلم و مجموعه‌های نمایشی‌ می‌توان در ارتباط با آموزه‌های دینی فرهنگسازی کرد و لابه‌لای قصه، سبک زندگی دینی را به شکل غیرمستقیم آموزش داد. شاید این کار به ظاهر ساده باشد، اما دشواری‌های خودش را دارد.

وی ادامه می‌دهد: برای چنین تولیداتی باید از عوامل حرفه‌ای بهره برد تا بتوانند با اشراف کامل به آموزه‌های دینی، آثار مناسبی را خلق کنند و در دل قصه به مسائلی همچون پایمال نکردن حق دیگران، به جا آوردن حق همسایه و... اشاره کرد تا به مرور بتوانیم سبک زندگی دینی را بین مردم رواج دهیم. در ارتباط با این موضوع کتاب‌های زیادی نوشته شده است، اما تاثیری که یک اثر نمایشی دارد، قابل مقایسه با دیگر ساختارها نیست.

هاشمی که در ماه رمضان امسال سریال «خداحافظ بچه» را روی آنتن شبکه سه سیما دارد، می‌گوید: در این مجموعه ما سعی کردیم به بخش‌های مختلف یک زندگی همچون علاقه زن و شوهر به یکدیگر، احترام به بزرگ‌ترها و... بپردازیم. زمانی پرداخت به چنین مفاهیمی تاثیر دارد که شعاری نباشد تا برای مخاطبان باورپذیر باشد. رفتارهایی که شخصیت‌های این سریال با یکدیگر دارند نمایانگر نوع تفکر و سبک زندگی آنهاست.‌

وی افزود: چون کشور ما دینی است، مسلما سبک زندگی‌ای که در این سریال دیده می‌شود هم دینی است، اما باید این حق را هم به مخاطب داد که او تشخیص دهد کدام سبک زندگی درست‌تر است.

رضا کریمی، نویسنده و کارگردان که چندی پیش مجموعه «راه طولانی» به کارگردانی او از شبکه یک پخش شد، درباره ترویج سبک زندگی دینی به وسیله آثار تلویزیون می‌گوید: مسلما تولید آثار نمایشی تاثیر فوق‌العاده‌ای در زمینه ترویج سبک زندگی دینی دارد و می‌توان در یک جمله گفت بهترین ابزار است. تاکنون هم تلویزیون تلاش‌های زیادی در این باره کرده و آثاری تولید کرده است که در ترویج سبک زندگی دینی موثر بوده‌اند.

وی افزود: برای تاثیر بیشتر این مساله در قدم اول باید تمرکز روی فیلمنامه‌ها بیشتر شود. وقتی ما به یک قصه خوب برسیم، مسلماً می‌توانیم در قاب تصویر به بهترین شکل، آن را اجرایی کنیم.

وی توضیح می‌دهد: معتقدم با بهره بردن از نویسندگان توانمند می‌توانیم به نتایج مطلوب برسیم چون نوع پرداخت به زندگی و شخصیت‌ها در فیلمنامه از اهمیت بسزایی برخوردار است.

کارگردان مجموعه «راه طولانی» می‌گوید: باید با ساخت کارهای جذاب و دوست‌داشتنی برای مردم سبک زندگی دینی را ترویج دهیم. در این صورت می‌توانیم تاثیرات زیادی روی زندگی مردم بگذاریم. البته باید قدم‌هایمان را محکم و درست برداریم و اولین قدم هم مربوط به فیلمنامه می‌شود. وقتی این کار را درست انجام بدهیم، می‌توانیم به نتایج امیدوار باشیم و تولیدات فاخری با این موضوع داشته باشیم.

مسعود اوحدی، کارشناس رسانه در پاسخ به این پرسش که تلویزیون چگونه می‌تواند سبک زندگی دینی را ترویج دهد، می‌گوید: در این باره تلویزیون سعی کرده، اما معتقدم خیلی موفق نبوده است. آنچه در این مساله اهمیت دارد، این است که چه کسی این مساله را در یک اثر عنوان می‌کند. آیا خودش این مساله را قبول دارد یا نه؟

وی ادامه می‌دهد: وقتی فرد خودش به کاری که انجام می‌دهد، ایمان داشته باشد، مسلماً می‌تواند تاثیرات زیادی بر مخاطبانش بگذارد و در غیر این صورت موفق نمی‌شود بنابراین سازنده اثر در مرحله اول باید خودش توانمندی لازم را داشته باشد. یعنی باید بر فیلمسازی کاملا مسلط باشد تا بتواند دغدغه‌ها و حرف‌های مردم را با زبانی ساده نقل کند تا مخاطب بتواند با آن همذات‌پنداری کند.‌

این استاد دانشگاه توضیح می‌دهد: ممکن است سازنده اثر در کلام یا دیالوگ به مسائلی بپردازد که مربوط به سبک زندگی دینی است، اما باید این مساله را در عمق کار جاری و ساری کند و در این صورت کارش تاثیرگذار خواهد بود.اگر قرار باشد صرفاً به یک موضوع در کلام و دیالوگ بپردازد، در این صورت موفق نخواهد بود و کار تصویری او رادیویی می‌شود.

اوحدی عنوان می‌کند: زمانی یک اثر ماندگار ‌می‌شود که فرد بداند‌می‌خواهد چه کار کند؟ تکلیفش با کاری که می‌سازد، مشخص باشد و بداند چگونه می‌خواهد روی محتوا کار کند. فیلمسازان بزرگ دنیا هم این گونه عمل می‌کنند و در ابتدا اهدافشان را مشخص می‌سازند.

وی ادامه می‌دهد: سبک زندگی شامل واقعیت‌های روزمره زندگی است. به نظرم زمانی در ارائه مفاهیم سبک زندگی دینی موفق خواهیم بود که بتوانیم تضادها را نشان بدهیم و این مساله میسر نمی‌شود مگر آن که در فیلمنامه شخصیت‌های مختلف با دیدگاه‌های مختلف وجود داشته باشند. وقتی تضادها نشان داده شود، مخاطب بهتر متوجه مفاهیم خواهد شد و دیدن آن اثر برایش تاثیرات بیشتری به جا خواهد گذاشت.

اوحدی با اشاره به این که برای ترویج سبک زندگی دینی باید در نگارش فیلمنامه دقت زیادی شود، می‌گوید: فیلمنامه نقش مهمی در این باره دارد بنابراین می‌توانیم تضادها را در شخصیت‌پردازی‌ها نشان بدهیم. علاوه بر آن، شیوه بیان هم اهمیت زیادی دارد. کسانی که در این زمینه کار می‌کنند، باید سواد این کار را داشته باشند، چرا که اگر دانش کار را نداشته باشند، به مشکل بر می‌خورند. همچنین در این باره باید افراد را گروه‌بندی کنیم و به هر فردی به اندازه توانمندی‌هایش کار بسپاریم تا شاهد نتایج خوبی هم باشیم.

ابوالفضل صالحی، تهیه‌کننده برنامه «پرسش و پاسخ دینی» شبکه قرآن و معارف سیما درباره ترویج سبک زندگی دینی در رسانه ملی می‌گوید: سبک زندگی دینی را باید لابه‌لای زندگی روزمره جستجو کرد. معتقدم‌ ابتدا باید مسائل را تقسیم‌بندی کنیم و بعد از آن با بهره بردن از نظرات کارشناسان بتوانیم سبک زندگی دینی را ترویج و یک زندگی متعادل را شکل بدهیم.

وی ادامه می‌دهد: در حوزه دراماتیک می‌توان کارهای تاثیرگذاری در این باره انجام داد. فقط باید درباره کارکرد مباحث دینی از کارشناسان مذهبی هم استفاده کنیم. البته در این زمینه، تلویزیون قدم‌هایی برداشته است، اما هنوز نتوانسته‌ایم به نقطه ایده‌آل برسیم. امیدوارم هر چه زودتر به این نقطه برسیم.

صالحی درباره این‌که معتقد بودن فرد سازنده تا چه حد می‌تواند موثر باشد، می‌گوید: فقط اعتقاد کافی نیست، بلکه فرد باید علم کار هم داشته باشد. برایتان مثالی می‌زنم. فردی به خاطر اعتقاداتی که دارد نماز می‌خواند، اما علاوه بر اعتقاد باید‌ شکل قرائت صحیح را هم بداند. مفاهیم کلمات را بداند و با علم نماز بخواند. نباید به مسائل دینی سطحی نگاه کرد.