جام جم آنلاین: بستری شدن آیت الله العظمی وحید خراسانی در بیمارستان تا ترخیص شان مومنان و مردم دوستار دوستان اهل البیت علیهم السلام و عالمان بزرگ شریعت ناب محمدی، و نه فقط مقلدینشان، را بسیار نگران کرد. این رابطه روحی مردم ما با عالمان معنایش چیست؟ این نقش بزرگ علمای ربانی، پرسشی را مجددا در اذهان وبر سر زبانها احیا کرد که مربوط است به نسبت فقهای بزرگ و انقلاب اسلامی، ونیز علل وجود مسایل اختلافی بویژه در باره نسبت فقه و حکمرانی و امکان یا عدم امکان خطای شناختی فقها و... .
متاسفانه کرسی آزاد اندیشی که امام شهید بدان تأکید داشت عمل نشد؛ همچون بخشی از سیاستهای کلی امام که مغفول ماند و سربه هوایی وسستی قوا و یا نفوذ دیدگاه و منافع نامشروع مانع اجرای امور واجب هدایت اقتصاد مقاومتی، و فرهتگی و، سیاسی دیگر شد. باید پذیزفت که فقهای بزرگوار، در برابر انقلاب اسلامی، رفتارهای متفاوت بروز دادهاند.۱_آنان یا از نظر فقهی همسو با منظر فقه حکومتی امام ره بودند و در نتیجه موافق نگاه امام به نظام فرعونی ومتجاور سرمایه جهانی و سلطه گری آمریکا و قیام لله علیه کفر محارب غارتگر و نوکر او، تشکیل حکومت تحت هدایت ولی فقیه بودند و یا ۲_به بنا به نظر اجتهادی مستقل و تفقه و نوع نگاه فقیهی نامور به حکومت موجود و فهم شان از اسلام و جهان، موافق قیام نبودند. همراهان امام ره، نگرش شان به اسلام، قرآن مجید، عترت، تکالیف اجتماعی، سیاسی، ضرورت، نفی سلطه و سرپرستی کفر و جهاد و تشکیل حکومت و روشن بوده است.
در این جهاد ایستادگی تا شهادت را بجان خریدند و خون شان انقلاب اسلامی را آبیاری کرد، عالمانی، چون شهدا، آیات بزرگوار، و حجج اسلام: غفاری، سعیدی. مطهری، بهشتی، سید باقر صدر، قدوسی، مدنی، مفتح، باهنر، دستغبب، اشرفی اصفهانی، صدوقی، قاضی طباطبایی، هاشمی نژاد، شهید رئیسی، نقوی افغان، عبدالعلی مزاری افغانی، میرحسین صادقی پروانی افغان، سلطان محمد ترکستانی افغان، سیدمحمد حسین حسینی، سید علی نمر باقر النمر، احسائی، احمد عالم، سید اسحاق نقوی، سید عارف حسین حسینی پاکستانی، سید علامه عالم موسوی، سید حسین صفدرحسین نجفی، شهید دکتر محمد علی نقوی، شیخ صادق نابلسی، نبیل قاووق، سید عباس موسوی سید هاشم صفی الدین، سید حسن نصراله، نیازمند، رشید، منصورحبیبی پور و.. وصف طویل طلبههای جوان وحجج اسلام اهل کشورهای، مختلف. اینان بخش کوچک و نامور روحانیتی است که هریک عصاره عالیترین رشد جان، و جهاد اکبر و اصغری بودند که آنان راشهید عمل صالح، انقلاب اسلامی این عالیترین رتبه انتطار تا شهادت در راه ظهور عدل جهانی کرد؛ و البته برپا خاستگان قیام لله بر نشستگان رجحانی دارند که رب العالمین وعده صادقش را وحی کرده است؛ و این نشستگان فزق میکند با عالمانی که هرگز دست از یاری امام نکشیدند. چه در برابر دشمن خارجی و چه فساد داخلی هرگز سر فرود نیاوردند. همان طور که نام بردم، گروه دوم عالمانی بودهاند که فتوا و نظر فقهی مخالف در باره قیام و تشکیل حکومت در عصر غیبت داشته و آن را یا ناممکن و یا در صورت تشکیل حکومت ناپایدار و یا در صورت پایداری به دلایل مختلف پرهزینه و بی فایده و خسارت آفرین استنباط کردهاند.
همه عالمان اصیل و بزرگ، که دارای این نظر بودند با احترام مفرط به امام عزیز برخورد کرده و به حرکتش در دفاع از نوامیس اسلام و ملت اسلام و خدمت به استقلال وطن مسلمانان تعظیم کرده وپس از بدست آوردن قدرت بوسیله طبق فقه جعفری به حکمرانی فقبه بسیط الید گردن نهادند. مگر آنان که عصیان و محاربه سیاسی پیشه کردند مثل شیخ علی تهرانی و آقای شریعتمداری که حکمشان معلوم بود. این دسته در این مقاله، موضوع این نوشتار نیستند. از سوی دیگر، جدا از رفتار و منش خود فقیه باید بسیار دقت کنیم، پیرامونیان و پیروان یک فقیه عظیم الشأن، همچون آیت الله العظمی وحید خراسانی، دو دستهاند، مردمانی متقی، پایبند اوامر الهی در خصوص دوست، دشمن، و شیعیان هم نظر یا دارای نظر مخالف با ایشان در امور سیاسی، و انواع افراد اسیر اهوای نفس آمر بالسوء و خود رأی، دارای منافع مادی، (مقام و مال.)، و یا روانی (برتری طالبی فکری و خودپرستانه)، گرفتار رذایل اخلاقی، تفرقه اندازی و حسدباری، خشونت گرایی و رفتار نامشروع و ناپایبند به فرمان شریعت در رفتار با حکومت فقیه ربانی و با عالمان و مومنان و شیعیان علی بن ابیطالب علیه السلام که جان در راه حفظ حکومت اسلامی نهاده و بدان معتقد بوده و از آن دفاع کردهاند.
دراین دسته بندی من، نفوذیها و جواسیس مأمور دشمنی افکنی و هتاکی و جنگ انگیزی و کینه توزی را حتی از بیماردلان و کسانی که اختلاف فکری را مایه خالی کردن عقدههای نفسانی میکنند فرق مینهم و، زیرا حساب جواسیس که دچار خطای فهمی نیستد و مأمور جنگ با اسلامند جداست و روش برخورد به آنان دستگیری و محاکمه و افشاگری و مجازات است ـدر ارتباط با جهلای عام هم، عوامی بودنشان، درمان دیگری دارد. ببینیم این عالمان چه میگویند؟ و مخالفت شان با قیام لله و سرنگونی حکومت ظالم وکافرو تشکیل حکومت پایبند به احکام اسلام و تلاش برای رفع موانع اجرای آنها، حاصل چه فهم و یا چه سوء تفاهمی است؟ مسلما این علما هرگز، چون عوام پیرامون خود، نیاندیشیدند که ولی فقیه ابداع امام خمینی است و خوب میدانستند براهین آن بر میگردد به اثبات عقلی و ضروریات و فطریات آفرینش انسان با سرشت زندگی اجتماعی که چه در یک زندگی حیوانی جمعی و گلهای و قبیلهای تا یک نظام اجتماع سیاسی نیارمند رهبر است. جز امر فطری و عقلی، اسلام و نص قرآن مجید و احکام آن و حکمرانی رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم و وصی ایشان مولا علی علیه السلام، ضرورت حکومت در جامعه مدنی دینی و وظایف ان را بیان داشته و امامان دیگر بدان پرداختند.
مترجم ومقرر دراسات فی ولایه الفقیه و فقه دوله الاسلامیه، در تاریخچه فقه حکومتی در اسلام به نکتهای مهم اشاره میکند دال بر اینکه: در عصر فقهای اقدم یا متقدمین از فقها، فقیهان بزرگواری، چون کلینی، شیخ صدوق، شیخ مفید وامثال این ها. در کنار ترویج احادیث ائمه معصومین و مشرب کلامی و فقهی آنان، از مطالعه و اظهار نظر در زمینه خصوص فقه حکومتی شیعه نیز خود داری نکرده و در حد خود در این زمینه فتاوا ونظراتی از خود باقی گذاشتند. البته امثال این فقیهان بزرگ به دلایل گوناگون که در رأی همه آنها حاکمیت طاغوت و وجودجوّ سیاسی ارعاب و خفقان و تقیه و در نظر گرفتن برخی از مسائل درازمدت شیعه بود نتوانستند در آن اوایل مسایل مربوط به ولایت فقیه، لزوم تأسیس حکومت اسلامی و مسایل ظریغ فقه حکومتی سیاسی را در یک مبحث مستقل گرد آورده و به گونه منسجم بدان بپردازند، لکن با این همه آن مسایل را فراموش نکردند و در لابلای مباحث مختلف فقهی و با رعایت مناسبتهای ویژه به بحثو بررسی آن پرداختند... برخی از مباحث آن را در ضمن کتاب البیع، تاب الحجر کتاب النکاح، کتاب الخمس، کتاب القضا، کتاب الجهاد و امثال آن آوردند؛ و برخی دیگر را در ضمن کتاب الصوم کتاب الحدود، کتاب الصلوه وموارد مشابه دیگر ذکر کردند.
نتیجه نهایی این است که با غلبه جریان انحرافی و افتادن مهار حکومت بدست اهل سقیفه، امویان و عباسیان و شدت خشونت آنان و کشتارمکرر شیعیان که ازشهادت ۱۱ امام معصوم و مادر گرامی شان علیهم السلام نیز دست نداشتند، فقه اصیل حکومتی سرکوب و قرنها محکوم به تقیه شد و از گسترش باز ماند ـ این سکوت کم کم بدل به جمود و قشری گرایی دامنه داری شد که فکر اجتهادی را به پرتگاه زوال دچار کرد؛ و چنین وانمود شدکه گویی اساسا ورود به امر حکمرانی در عصر غیبت ممنوع و جدایی دین از سیاست ممدوح است. تخم این تفکر البته بوسیله خود حکام جور در امت کاشته شد. هر چند فقهای شیعه به علل مختلف از جمله ناتوانی شان برابر قدرت جور در تشکیل حکومت و سرکوب خونین هر حرکت و هزینه گران و بیهودگی حاصل، با اجتهاد خودشان از حکومت جور فاصله گرفتند و از سیاست دور شدند و قویترین دلیل فهم شان از روایاتی بود که برافراشتن پرچم مستقل برابر پرچم اهل البیت علیهم السلام را کاملا مایه انحراف دانسته و یا در زمان خود ارزیابی درست شان بی فایدگی و ناممکنی پیروزی بود.
بعدها دلایل دیگری گواه نمیشود مطرح گشت که پارهای قابل تأمل و پارهای دور از اصل معنای جهاد و ایثار جان و مال و آبرو محسوب میشود. پرداختن به خطای ادراکی در تفسیر ایات و روایات و آوردن شواهد علیه آنها از بحث عقلی تا نقلی و بیان روایتها درضرورت حکومت ایمانی در صورت امکان البته مجال وسیع میطلبد در ادامه به آن اشاره خواهم کرد. در خصوص نظر متقدمین مثل کلینی و شبخ صدوق و شیخ طوسی و شیخ مفید،؛ و فقهای عصر بعدی و قدیم مانندقطب راوندی، علامه حلی شهید اول، وشاگردش فاضل مقداد بودند که اعتقاد داشتند دین و حکومت همزادند و فقهای عصر متأخر یعنی فقهای عصر صفویه، چون علامه مجلسی، مقدس اردبیلی و محقق کرکی، شهید ثانی (زین الدین جبل عاملی)، ملا محسن فیض کاشانیاند که ملا محسن معتقد بود: فی الجمله وجوب جهاد، امر به معروف، و نهی از منکر، تعاون بر برّ و تقوی، فتوا دادن و حکومت بحق میان مردم، اقامه و اجرای حدود و تعزیرات، و سایر سیاسات دینی از ضرورتهای دین بوده و قطب اعظم دین همینها هستند. سپس به دوران درخشان و شکوفایی فقه حکومتی و فقهای عصر جدیدمی رسیم که دوران سید مهدی بحرالعلوم، کاشف الغطاء، شیخ حسین آل نجف ملا مهدی نراقی، فاضل دربندی میرفتاح حسینی مراغی، آقا محمد حسن صاحب جواهر، شیخ مرتضی انصاری، میرزای بزرگ، مبرزا محمد تقی شیرازی، آخوند خراسانی سید کاظم یزدی، علامه نائینی وشیخ فضل الله نوری، سید ابوالحسن اصفهانی، غروی اصفهانی و... محسوب میشود و دوران زندیه تا پهلوی را در بر میگیرد. دوران تحولات عمیق در مسایل فقه حکومتی و مبارزات ضد استعماری و دوران قیامهای دفاعی (و پیشدرامد انقلاب اسلامی و فقه جهانی سازی الگوی حکومت بر پایه دین و پیوست حکومت عدل جهانی موعود است) به رهبری فقها ومراجع و پایان اوهام جدایی دین از سیاست و درخشانترین دوره فقه سیاسی قبل از انقلاب اسلامی است. البته جریان عظیم فقهای عرفان گرا حسینقلی همدانی، میرزاجوادملکی تبریزی، سید احمد کربلایی محمد علی، شاه ابادی، شیخ مرتضی طالقانی، آقای قاضی... بعد از این دوران با شکست انقلاب مشروطه و باورود به قرن بیستم و دوران سلطه جهانی ظلم و کفر امپریالیستی به دوران فقه معاصر میرسیم فقیهان بزرگ این دوران آیت الله مؤسس، آیت الله بروجردی، امام خمینی، آیت الله بهجت، آیت الله خویی، آیت الله حکیم، علامه طبا طبایی، سیذ، باقر صدر، آیت الله محمد رضا گلپایگانی آیت الله مرعشی، آیت الله شریعتمداری. آیت الله اراکی، آیت الله منتظری، آیت الله مطهری، آیت الله میرزا محمد جواد تبریزی، آیت الله وحید خراسانی، آیت الله مکارم شبرازی، آیت الله جوادی آملی و... هستند. ازمنظر فقه حکومتی و سیاسی، این عصر، عصر جریان اصلی فقه معاصر، فقه مقاومت و انقلاب جهانی علیه ظلم و کفر جهانی فقه جهانی شدن تفقه تشیع است.
باید اعتراف کرد که شخصیتهای معظم این دوران چهار کانون مرجعیت را ساختند آیت الله بروجردی، آیت الله خویی، آیت الله خمینی، آیت الله بهجت. در این مربع و کعبه مرجعیت معاصر بی تردید مرجع دوران ساز مقاومت جهانی علیه ظلم و کفر، قیام کننده برابر طاغوت مدرنیته، بنیانگذار اجتهاد کاربردی ضد غربی سازی، درخشانتزین چهره انقلاب جهانی اسلام درکره زمین، علمدار انقلاب توحیدی، علیه شیطان بزرگ، آیت الله مجدد، امام خمینی است که جهان را تکان داد پ راهش، را آیت الله شهید، امام خامنهای، رهبر بزرگ انقلاب اسلامی، جانشین امام خمینی و رهبر مردمسالاری اسلامی، در برابر لیبرال دموکراسی سرمایه سالاری غربی و دیکتاتوری پرولتاریایی شرقی و بزانو در آورنده نظام جهانی سلطه آمریکایی ادامه داد.
حال دو جریان بزرگ فقه معاصر و هویت شان آشکار است. ما دو گونه قادریم با نگاه وحدت گرا و مکمل نسبت این دو جریان را تحلیل کنیم، یا نگاه تقابلی:
۱_ جریان عظیم میراث دار فقه سنتی که از نظر شناخت عصری و ولایت فقیه، نگرش اعصار قدیم ماقبل قیامهای ضد استعماری را ادامه داده و فرق بزرگ تحولات عصری را با معنای عمیق آن مورد توجه قرار نداده یا نمیبیند و برابر یورش ضد توحید راه حلی ندارد؛ و آخرین و بزرگترین فقیهان این جریان را نمایندگی میکنند که بعد از آقا سید ابوالحسن اصفهانی، آقای بروجردی و همه مراجع عظام به این جریان ربط دارند. اما نقش مجدد امام خمینی شبیه انیشتین در فیزیک و تاسیس عصر جدید در این علم و بپاکردن انقلابی جهانی است. امام خمینی عصر فقه جهانی اسلام ناب محمدی، صلی الله علیه و آله وسلم را که پیشدرامد انقلاب عدل حهانی موعود عج است بنا نهاد در این بنیانگذاری اصلا تغییر مبانی فقه مطرح نیست بلکه تغییر هستی فقه نسبت به نظم حاکم، نفی سلطه نظام جائر کفر و انقلاب جهانی عدالت طلبانه در متن اجتهاد کاربردی و درگیر زندگی انسان در جهان و رهایشگری واقعی او و در جهان بودن و اسلام را در نسبت با همین زیست جهانی فهم کردن مطرح است.
۲_ نگاه تکمیل گرا، اما با پذیرش تحول تاریخی درک جهان بوسیله امام خمینی قده، ضمنا چهار وجه کعیه توحیدی فقه را مکمل میبیند که هریک بدون بکپارچگی روحی وعملی با دیگری دچار کاستی میشود؛ و این چهار مکتب باهم نماینده راه فقه مهدوی هستند: درونهی این جریان متحد فقهی، جهان عبودیت، جهان جریان بهجت است، عقل این فقه جهان بینی، فقه بروجردی است که البته با فقه علم گرا و پژوهشی آقای خویی بس نزدیک است و فقه هدایت عملی جهان و زندگی توحیدی، فقه کاربردی، ففه امام خمینی و انقلاب جهانی اسلام علیه ضد توحید است. این چهار بعد چهره تزکیه، عقلانیت، علمیت و امامت انقلاب و عمل و تحقق الگوی حیات اسلامی درعصر انتظار و نفی فاطمی بیعت با سرپرستی کفر، به رهبری قائد انقلاب اسلامی و فقه کاربردی امام خمینی مربوط میشود که البته در خود سه بعد دیگر را جذب کرده و عملش ممزوج با عقل و علم و تزکیه است.
این زایش با گسترش توحید و وحدت ابعاد گوناگونش وسیله فقهای میراث دار چهار جریان، و تحول فقه آینده مسیر در هم آمیختگی این چهار وجه دنیا را تکان خواهدداد. جهان برای رهایی از شیطان چارهای حز بازگشت به فقه کمالی، مقدمه ظهور دانایی امام زمانی و فقه مهدوی، ندارد. این فقه فراتر از رساله عملیه است. دیگر صرف رساله عملیه کافی نیست.
با این نگاه ببینیم چگونه علیرغم فقیهان گذشته گرا، انان با اصالت شان به فقه آینده نگر یاری رساندهاند. میخواهم از نمونه آیت الله العظمی وحید خراسانی سخن بگویم. نگاه سطحی بین آقای وحید و رهبر شهید، کثرت و اختلاف را درک میکندو از درک وحدت و ارتباط تکمیلی عاجز است. اما ببینیم ماجرا چیست؟ نقطه کانونی آیت الله وحید، احیای امر حضرت فاطمه است. این صرفا یک کنش احساسی نیست تمسک به یک حقیقت است. اجازه دهید بگویم عالیترین روح فاطمی و دفاع از روح و جان وحقیقت ان حضرت، انقلاب امام خمینی بود. علیه بیعت با ظلم و کفر و شیطان بزرگ و طاغوت جهانی! و بیرون راندن شیطان بزرگ! راز ۱۳ آبان چیست؟ از قیام علیه کاپیتولاسیون، تا کشتار دانش آموزان و اشغال سفارت و فتح لانه جاسوسی در درون ما و راندن شیطان از درون، و بالاخره شکست ترامپ در۱۳ ابان امسال، چیست جز تحقق حقیقت عدم ببعت فاطمی با شیطان. این همان روح انقلاب اسلامی امام خمینی است و آقای وحید با تبلیغ حقیقت فاطمی بدنبال عمل امام و مطرح کردن رفتامد جبریل و آوردن خبر انقلاب اسلامی و درج آن درصحیفه فاطمیه در حقیقت بخواهد یا نه در خدمت انقلاب اسلامی بوده و فساد ستیزی او هم در مسیر خالص سازی انقلاب عمل کرده است. بداند با نداند!
انقلاب اسلامی نه تنها زبان مباحثات اختلافی و نگرشهای عقلی و نقلی را ارتقا داد بلکه اساس گفتوگو را به الگوی جدل احسن قرآنی و وحدت الهی سوق داد و گرایشهای تند انحرافی را در دوسو مهار کرد. این نقش مستقیماًبر هدایت رهبری انقلاب بنا به اصل رحماء بینهم، اشداء علی الکفار شکل گرفت وخصوصا در عرصه سیاسی درون حکمرانی ازسوی ولی فقیه بر بردباری و فروتنی در بیان آرای خود و دریافت خودرا مطلق نکردن و آمادگی برای شنودن استدلال طرف مقابل استوار بوده است. هرچند بارها و بارها و بارها طرف مقابل پبمان شکنی کرد و تن به واقعیت نداد و زورگویانه بر غلط های، مکررش اصرار ورزید از بنی صدر تا روحانی...، اما در سطح علما این امام بود که قاعده جدل مکتبهای متقابل را بهم زد از قرن سوم مکتب قم و بغداد در سطح برترین فقها و رهبران مکتب، چون شیخ مفید و شیخ صدوق، و عقل گرایان و نقل گرایان لحن تند ونفرین و تکفیر وجود داشت تا انقلاب مشروطه که کار به فتوای قتل کشید؟! اما بر خورد امام بزرگ به جایگاه آقا سید احمد خوانساری و احترام و عظمت دادن به ایشان و آقای بهجت و دیگران و نیر برخورد امام شهید به آقا مجتبی تهرانی و آقای وحید فقهای داری اختلاف نظر و بعداز ماجرای سال ۸۸، بسیار درس آموز است.
بدیهی است که در موارد عمل مجرمانه کلا موضوع فرق میکند. ☆☆☆☆اما مسئلهای مرتبط: یکی از پرسشهایی که عقلا و اهل نقل باید بدان جواب دهند پرسش در باره امکان خطای شناختی یک فقیه و مرجعیتی است که بر انبوه فضیلتها و دریای دانش آنان گردن مینهیم و جایگاه زعامت دینی شان را ارج مینهیم و بر تقلید از برترین فقیهی که میشناسیم اصرار میورزیم و در عصر غیبت این امر را لطف عظیم میدانیم. این احترام چنان ریشه دار است که بی تردید مقلدین با معرفت امام خمینی قده، یا امام شهید رض و یا مراجع بزرگوار دیگر، مثلا از کسالت آیت الله العظمی آقای وحید خراسانی علیرغم آگاهی از مکتب فقهی شان، با تمام وجود دعاگوی سلامت شان بودهاند ـ با این همه دوست داشتن و جستجوی حقیقت همچنان همیشه، در صدر تکالیف جای دارد ـ و محبت و درک موهبت حیات این عالم عظیم الشأن، مانع نقد نگرش سیاسی شان نیست در فرهنگ طاغوت و دیکتاتور، پرسش برای کشف حقیقت، حرام ومستوجب مرگ است. در فرهنگ قرآن و عترت، پرسش و گفتوگو برای کشف حقیقت، و روشنایی و درک علم الهی و مباحثه اصیل (و نه منافقانه و اغواگر) حتی با کافر، امری واجب و پاسخ به آن واجبتر از واجب و نفی جهل و هر افراط و تفریط اوجب واجبات از جهت دفع شبهات است. آیا پرسش در باره خطای شناختی و اختلاف علما و الگوهای نیکو و الگوهای ناساز مباحثه و نیز پرسش در باره صحت و عدم صحت نظر و عمل سیاسی فقها چی؟ ممنوع است؟ خلاف راه قرآن و عترت، که برتری را به تقوای الهی مناسب فرمودهاند، عدهای با روحیه متکبر هر نقدی را به هرنوع رفتار عالمان حرام خوانده و دیدگاهی کاستی در باره عالم دینی دارند که منشأ بنی اسرائیلی دارد. اما در آخرالزمان دیگر امکان نهان داشتن فاصله رفتاری عالم ناپرهیزگار ودنیا پرست و یا رفتار فکری و یا اخلاقی مغایر ارزشها و دستورهای الهی مقدور نیست.
احترام مؤمنان به عالم متقی و رها از اهوا، و رها از خطای شناختی از یکسو و بی اعتباری عالم بی تقوا و نفس پرست و دچار خطاهای شناختی بزرگ و مکرر، همه جا ظهور دارد. این است که مردم همواره از دو مرجع بزرگ متقی، با وجود اختلاف مکتب فقهی شان، به سبب سلامت و صدق شان، با عشقی همانند حمایت کردهاند. احترام مردم به سید احمد خوانساری و سید روح الله خمینی وآقای بهجت و سبد باقرصدر و آقای حسن زاده آملی و آقای جوادی آملی و با همه تمایزاتشان. گویای این حقیقت است. برعکس اطرافیان تربیت نشده که برطبل رفتار نامحترم و اتهام میکوبند، از سلامت اخلاقی برخوردار نیستند. مردم عادی رها از امراض بد رفتاریهای قدرت طلبانهاند. حقیقت آن است عالمان بزرگ ما که نقش عظیم در انتقال معارف اهل البیت علیهم السلام داشتهاند به سبب عدم معصومیت ذاتی، در مواردی از رفتارهای علمی در تقابل با یکدیگر دچار خطای غیر فابل توجیه بودهاند. در اسلام کسانی که مطلقا بی خطایند، معصومانند. نه عالمان. ولو بزرگترین عالمان، چون شیخ صدوق و شیخ مفید. در جدل علمی آنان نه تنها آرایی دارند که از نگاه سوم علمی حتی قابل سرزنش است بلکه از نظر اخلاق گفتگوی نیکوو احسن اصلا قابل توجیه نیست و حتی موهن و درشت گویی و تکفیر گونه است. پس پراکندن این تصور غلط که عالم بزرگ بی خطا در فهم و نظرات فقهی است، فریب است؛ و البته مطلقا زبانی درشتگویی شان ازسوی عوام علیه یکی و به نفع دیگری نباید تقلید شود؛ و ضمنا ورود به داوری از درست و نادرست علمی نظرشان از سوی جهلا کاری غلط است.
ممکن است این فرد جاهل، یک پزشک، یک فیلسوف، یک دکتر فیزیک، یک جامعه شناس، یک سیاستمدار باشد. اینان نسبت به علم دین، عامی و ورود مستقل شان به جدال دینی، کاری جاهلانه است مگر در مقام راوی و تابع آرای فقیه و عالمی که مورد پذیرش آنان است سخن گویند؛ و یا این پزشک و یا فیزیکدان، بنا به نظر و برهان مرجع دینی، نظری را که رد مینمایند مورد گفتوگو قرار دهند و یا موضوع را در چارچوب تخصص خود و، چون مسئلهای ازمنظر پزشکی یا اقتصادی یا جامعه شناختی واکاوی کنند که ربطی به علم دین و فتوای دینی ندارد. مثلا بحث ربا در بستر مکتب نوکینزی با بحث ربا در اسلام دو رویکرد و روش بسیار متفاوت دارد.
باید گفت این هر دو انحراف مذکور، رهزن کشف حقیقت و برخورد عقلایی است. چه پنهان کردن امکان اشتباه شناختی یک عالم بزرگ وممنوعیت بحث مستدل در باره آن و بجای احترام به پرستش وکیش شخصیت گرویدن وچه ورود به داوری در باره آرای یک عالم دینی بدون داشتن صلاحیت علمی مربوطه. والبته هر متخصص علوم انسانی بنابه تخصص خود حق دارد عالمی را تحت موضوع علمش نقد کند. فرضا یک استاد زبان زبان شناسی یا ادبیات یا زیست شناسی از منظر زبان شناسی یا ادبیات یا زیست شناسی میتواند موضوع فتوای دینی را مورد بحث قراردهد. این ربطی به بحث دینی نخواهدداشت. همانقدر که گفتگوی برهانی مثلا در باره آرای سیاسی یک مرجع و فقیه مذموم وانمود میگردد، در عوض مرید بازی، سرسپردگی احساسی، تعصب جاهلی، دعوای نعمتی _حیدری میان ما رواج دارد. حقیقت آن است حتی اختلاف وخطا در اعتقادات عالمان البته نه در اصول وجود دارد و برای اهل بروشنی قابل ردیابی است. اما حقیقت آن است که حتی در مشترکات وقتی دقیق و ژرف سنجیده شوددر مییابیم عالمان یک فهم عمیق و همانند واحد حتی از خدا ندارند و ممکن است اگر از عمق تصور همدیگر باخبر شوند، یکدیگر را تکفیر کنند. مثلا شیخ صدوق که رئیس مکتب قم وکاملا پایبند حدیث و مخالف مکتب بغداد شیخ مفید و عقل گرایی اوست، سهو النبی را بنا به برهان خود، در امور شخصی مثل نماز قبول دارد؛ و این را امتنان بر امت میپندارد؛ تا هر فرد امت بیاندیشد حال که پیامبر مصون از سهو نیست دیگر از بقیه نباید انتظار در امان بودن داشت. او مسئله در امان بودن از سهو را غالیگری و انکار سهوالنبی را کار غلات شیعه میداند. موضوع مربوط به بحث مااینجاست که او منکران سهو النبی را نفرین و بد نفرینی میکند. حال رهبر این انکار کنندگان شیخ مفید است!
شیخ مفید اعتقاد به سهو النبی را خلاف مبانی اعتقادی و گویای جهل میداند و بر شیخ صدوق حمله میکند. مسلما این الگوی پیشنهادیی گفتاری و رفتاری قرآن حکیم و رسول اکرم و معصومان صلوات الله علیهم به مؤمنان اسلام ناب نیست. این اختلافات که به جدل کشیده میشوددر باره شهادت حضرت زهرا سلام الله علیها و حجیت خبر واحد و قضا وقدر و... وجود دارد. شیخ مفید احادیث و روایاتی را که شیخ صدوق شاهد میاورد ضعیف مینامد و نمیپذیرد. اکنون جای بحث علمی پژوهشی در باره تأثیر محیط عقلگرای بغداد وتأثیر علوم عقلی یونانی شایع شده در زمان خلفای عباسی در فضای زیستی شیخ مفید و رشد اعتزال و دور بودن قم از دربار عباسی و مهمترین متن رایج در اینحا متن احادیث، و فاصله داشتن با دعاوی فلسفی دربار بغداد نیست. ما این اختلاف را در دوران ما بین مکتب مشهد و مکتب قزوین، قم، تهران، اصفهان دیدهایم، چالشهای علامه طباطبایی با علامه مجلسی یا مکتب تفکیک با مکتب فلسفی، یا اختلاف آقای بروجردی با حظرات علامه طباطبایی و آقا روح الله در خصوص درس فلسفه یا تقابل سیاسی با دربا و قیام علیه پهلوی ... از اختلافات قابل تأمل است. اما اندک اندک محور اختلافات عقلی _نقلی بر گرد قیام و تشکیل حکومت اسلامی قوام یافت. زایش این جدال در خشنترین شکلش در عهدانقلاب مشروطه رخ داد نه تنها به رسائل مشروطه و سپس اتهامات و بالاخره تکفیرو مهدور الدم خواندن شیخ فضل الله و فتوای آیات ثلاث و دعوای کاظمین ختم شد بلکه به عمل باورنکردنی، اعدام یک فقیه بزرگ منجر گشت و فاجعه عظیم ببار آورد که تردیدی نیست قلب رسول اکرم را این رفتار به درد آورد. نقلی از الفقه الارقی فی شرح العروه الوثقی در مبانی فقهی حکومت اسلامی، آمده که فرآیند تاثیر فقهای عامه بر فقهای پیشین شیعی در جمود و قشریگرایی و آثار این جمود در زبان خشن و تند است. شیخ عبدالکریم زنجانی شارح العروه الوثقی تألیف مرحوم سید کاظم یزدی طاب ثراه در باره میزان حاکمیت جوّ ارعاب و تقیه و تاثیر منفی آن بر فقه امامیه بویژه فقه سیاسی آن سخنی قابل توجه دارد: «فقهای بزرگوار پیشین ما قدس سرهم، که از دریای دانش آنان بهره میجوییم. لکن با این همه در اثر حاکمیت «جو تقیه» مجبور شدند که در اسلوب تا حدودی دنباله رو فقهای عامه باشند که از قرن دوم هجری نفوذ و حاکمیت یافته و روح جاودانهو اصیل فقه اسلام رابا نوعی قشری گرایی در هم آمیخته و (در آغاز) به خدمت خلفای انتخابی در آمده بودند. بتدریجآن خلافت نیز تبدیل به پادشاهی سلاطین جور گردید و فقهای عامه نیز استنباطهای فقهی خود را منحصر به موضوعات عبادات و معاملات و برخی از نسائل عقیدتی فرقهای نمودند و از بحث و دخالت در شؤونمربوط به دنیاو دولت مسلمین از ترس سلاطین جور، اجتناب کردند.
آنان بعضی از مسائل خیالی واقع نشده را فرض کرده و در باره اش به بحث و بررسی میپرداختند، چنان که متأخرین از فقهاشان چنین میکردندو میکنند. از آثار سوء این جمود وقشریگرایی این بود که فکر اجتهادی در بین شان به زوال گراییده و در نهایت منجر به تفکیک دین از سیاست گردید. درست برخلاف نظر مبارک شارع مقدس که دین خودرا در دو بعد آخرت و دنیاتشریع فرموده است». در فاصله کتاب کافی و تهذیب تا حکومت اسلامی امام خمینی ره و مبانی فقهی حکومت اسلامی آقای منتظری و آثار ارجمند آیت الله العظمی جوادی آملی: پیرامون وحی و رهبری، و کتاب ولایت فقیه، ولایت عدالت و فقاهت..، ما با تاریخی از مجاهدات سترگ و رنجها و شهادتها و فراز و نشیبها و گرسنگیها و زندانها و چالشها و سقوطهای گفتمانی و لاقیدیها علمی وجنگ با قشریگریهای عامه وضد احتهاد و تفقه قرآنی و اهل البیتی. انباشت شده روبروییم که پدیده عظیم در آن تلاشهای شگفت و نبوغ دوران اقدم، و قدیم، چون زمان علامه حلیها تا بحرالعلومها وخوییها و بالاخره نقطه عطف بزرگ، عصر فقهی پایان تقیه ونهانکاری و پایان بیعت با قدرت ظالم، عصر مجدد امام خمینی و راهبر نامه و مکتب قدرت سیاسی حکومت اسلامی مبتنی بر ولایت فقیه است.
اما در رفتار و روش و اخلاق فقهی بر متن روشهای مستبد ارتجاعی و گریزان از آزاد اندیشی علمی در انقلاب اسلامی ما با رفتارهایی روبهرو بودهایم که منارهای نورانی معرفت ریشه دار ومرزبندی با افراط تفریط در این زمینه بوده است. امام حکیم، روح الله، قده، علمدار این رفتار اجتماعی در مقام یک عبد، یک عالم، یک فردصالح تزکیه شده و مهمتر درمقام یک قائد و رهبر دینی _سیاسی و حکمران الهی بود و نمونههای ضد افراط و تفریطش را در برابر فقهای نامدار، هم آقای حکیم، سید احمد خوانساری، آقای خویی، آقای بهجت و آقای مرعشی، آقای گلپایگانی،؛ و هم ازسوی دیگر، مقابل آقای شریعتمداری و آقای متتظری دیدیم. رفتار بس محترم رهبر شهید برابر آقای سیستانی و آقای وحید، آقای شبیری و همزمان مقابله بی پرده پوشی با روحانیون ابزار توطئه انگلیس و آمریکا و تفرقه اندازان چاکر طاغوت درس اموز است.
انقلاب اسلامی در اخلاقیات هم سطح بردباری علمی را بس ارتقا داد کافیست به جدلهای حتی میان علمای اسلام که مطلقا با دستورات دین و اخوت دینی بین شیعیان مغایرت داشته نگاهی بیافکنیم از تکفیر شیخ مفید تا مهدور الدم خواندن شیخ شهید شیخ فضل الله نوری و تا تکفیر شیخ لبنان سید محمد حسین فضل و افراط و تفریط در داوری، سند وجود دارد که نشان میدهد بزرگترین عالمان به سبب انکه معصوم نبودندو بزرگانی ارجمندبودند مرتکب تکفیرهای اشتباه شدند که با برخورد امام زمان عج نسبت به همان عالم فرق داشت؛ که نمونه بارز آن برخورد دو اسوه دوران آغازین غیبت و توقیع ضد آن و تأیید شیخ مفید است.
امروز میبینیم وضعیت سلامت یک فقیه بزرگ، استاد بسیاری از فقهای ارجمند، و ازکانونهای تابان علم و استاد رهبر معظم، آیت الله العضمی وحید، قلوب مومنان را مشوش و جانشان را بشدت ملتهب وجامعه ایمانی شیعی ایران را نگران کرده است. بدون پرده پوشی باید گفت ایشان معتقد به تشکیل حکومت در عصر غیبت نبودند و موافق مداخله در حکمرانی نبودند و از سیاست دامن بر میچیدند و البته عالمی بودند شجاع در انتقاد از اموری که بنظرشان با شریعت سنخیت نداشت. اما چه بدانندو ندانند، وجود ذیحود شان از بزرگترین مواهب برای انقلاب اسلامی بودند. نه تنها به سبب به جریان انداختن تکاپو و رفتامد و اختلاف احیاگر تفکر فقهی و ممانعت از خمود در کشف حقیقت، بلکه یاری دو امام انقلاب در مسیرظهور نور فاطمی که ریشه انقلاب اسلامی علیه بیعت با طاغوت و عصر جدید استقامت در مسیر ظهور است.
بدنبال امام ره، و امام شهید دو مرجع بزذگوار، ایشان همراه میرزا آقا جواد تبریزی، کمر همت برای تلاش تبلیغی بزرگی بستند تا معرفت و عمل و الگو و راه فاطمی را در ایران و جهان اسلام جاری سازند. راهی که روح و معرفت وشناخت مقاومت نوین عصری در مکتب امام بزرگ و عمل مکمل امام شهید و برهان هستی انقلاب اسلامی و حکومتی گریزان از بیعت با طاغوت و وجود محور مقاومت و فساد ستیزی و ستیز با غربگرایی درون حکمرانی ایران بر آن اتکا داشته است! خداوند فراتر از خواست و تدبیر و تفکر انسان و علما و مراجع، هم از اختلافات و هم مسیرهای غیر مترقبه به سود نقشه خود بهره میگیرد.
کانون تلاش ظهور جهاد برای معرفی قد؛ و حقیقت و سیاست حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها چه بود؟ عدم پذیرش سرپرستی شرک و ادای خق امامت معصوم! مگر انقلاب اسلامی حز این روح فاطمی و در خدمت امام زمان عج روحی دارد؟ تمام شیطانهای جهان و شیطان بزرگ و همدستان مشرک داخلی آنان، سعی برای نابودی همین حقیقت فاطمی و توحیدی ناب و ایستادگی و نفی طاغوت بوده است. هرکس در راه حقیقت فاطمی قدمی برداشت با هر اشتباه شناختی انقلاب اسلامی در اصل در خدمت حقیقت فاطمی انقلاب امام کوشید. آیات عظام سیستانی و وحید و میرزا آقا جواد عزیرو... هر مرجع استوار فاطمی عملا بدنبال امام ره و روح فاطمی جهادش، با این تبلیغ شکوهمند معرفی نور فاطمه سلام الله علیها خواسته یا ناخواسته در خدمت عظمت و پیروزی انقلاب اسلامی جهاد کردند. زیرا در تمام تاریخ پس از حکمرانی رسول الله و معصوم علیهم السلام، انقلاب اسلامی تنها حکمرانی متکی بر عدم بیعت و عدم پذیرش سرپرستی کفر و وفا به راه فاطمی بوده و سایه نوید و طلیعه از حکومت مطلقا رها از بیعت با طاغوت، حکومت عدل جهانی ولی عصر عج است؛ که البته ماهوا با عصمت ذاتی و مطلق آن نظام مینوی تفاوت دارد.
حال شاید کسانی به دلیل مواضع آیت الله وحید درگیر یک پرسش حیاتی برای جامعهای دینی در دوران غیبت باشند که مثل یک فرد باورمند میکوشد با انجام تکالیف دوران انتظار، و عبودیت حق، رضای خدا را بدست آورد. سئوال آن است که به نگرشهای متفاوت فقهایی که در باره اساس تشکیل حکومت و یا مسایل گوناگون حکمرانی نظری متمایز با اجتهاد ولی فقیه دارند چگونه باید برخورد کند و آن را چگونه فهم و این اختلاف را چگونه تفسیر نماید و چه واکنشی برابر تفکر متغارض و فقیه منتقد داشته باشد. قلباً و فکرًا، چگونه نفس سرکش و خود رأی خویش را مهار کند؟ و طبق موازین الهی، هدایت قرآن مجید و عترت تطهیر شده از هر رجس عمل نماید؟ واصلا این اختلافات را چگونه باید فهم کرد تا گرفتار جهل و عوامزدگی نشد؟ اختلاف همچون رحمت معنایش چیست؟ و فرقش اختلاف تفرقه اندازانه علیه جهاد ضد طاغوت کدام است؟ ملاک ما قرآن و اهل البیت النبوه علیهم السلام است و عقل نورانی؛ و اگر خود مجتهد نیستیم ملاک ما، مرجعیتی است که از او تقلید میکنیم. اگر خود عالم توانا به استنباط صحیح نیستیم باید بیابیم حکم مبتنی بر ادله محرزه الهی یا حکم عملی منتج از استنباط فقیه اعلم چیست؟
در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و اله و سلم فرمان الهی روشن کرد که باید پارهای از افراد مستعد و دارای سلامت نفس که اهل نفاق نیستند معارف و احکام دین را بیاموزند و به میان مردم خود سفر کنند و آنان را با حقایق اسلام آشنا نمایند. بدیهی است مرجع آموزش، پیامبر خدا و یا شخص مورد وثوق بود و نظر روشن رئیس شریعت را انتقال میداد. انواع مسایل زمانی پدیدار شدکه در زمان_ مکان واقعی از یکسو و در محدوده هستی و جغرافیای موجودیت انسان غیر معصوم که از دسترسی به معصوم علیهم السلام محروم بود، مشکلات اساسی رخ نمود. در هستی تاریخی انواع انحرافات و نحلهها و مذاهب پدید آمد که اشکارا باوری به امامت خاندان وحی نداشتند؛ و نیز حتی دردرون تشیع فرقهها پدیدار شدندو در درون شیعیان دوازده امامی جدا از اصول و فروع، اختلافات گوناگون اجتهادی رخ نمود. تکلیف چه بود؟ اول آن که جنس و نوع و علل اختلاف را باید شناخت. در اینجا خود بحث معرفت و منبع شناخت و فرایند شناخت و ارکان کشف حقیقت و محدویتهای شناختی انسان غیر معصوم و ولو علمای ربانی و نحوه اتکا به وحی و معصوم و مراتب شناخت و محکمات وشبهات و مسایل عقل و جهل و تکالیف افراد گوناگون و عمل به یقینیات و توقف در چیزی که نمیدانیم یا تردید داریم و راه رفع نادانستگی و... پیش پا قرار گرفت؛ و مسلم شد گرفتاریهای شناختی متعلق به علما و فقها هم هست ووجود خطای شناختی از منظری به معنای قطعیت خطا نیست وممکن است آن عالمی که داور خطای عالم دیگر است، خود دچار اشتباه شناختی باشد. تکلیف چیست؟
تکلیف عمل به آنچه است که بدان یقین داریم. انسان فاقد علم قابل اعتماد بر مبانی و توان اجتهاد صحیح با دقت و روش اعتماد به فقیهان زیست بوم و دردسترس خود و پرس وجو بالاخره مرجعی را که اعلم شناخته شده مییابد و از او پیروی میکند. پرسش آن است که درموارد غیر اجماع محدودیتهای فرد غیر عالم و متکی به مشورت با عالمان محلی چیست و محدودیتهای عالمان و فضلایی که خود مرجعی را اعلم تشخیص دادهاند، کدام است و محدودیت اشخاصی که مرجع فاقد عصمت ذاتی هستند کدام است؟ اندیشیدن حقیقت پژوهانه و علمی در محدودیت شناخت هرسه دسته اصلی، بس مهم است؛ و هریک مشکلات خود را درکشف حقیقت دارند. این مشکلات ازجنس اوامر نفسانی و اغوا شیطانی و ضلالت تا خطاها شناختی فرودستتر علمی ومحدودیتهای انسانی و عمل جبرها در سمت دیگر اختیارات بشری است که گرفتار یک موقعیت و آزمون بین جبر و اختیار هستی دارد. همه محدودیتهای ذاتی و مادی و تاریخی و تربیتی و ژنتیک و اثرات نسلی و ارثی و محدودیتهای جغرافیایی و انواع عواملی که در اختیار کسی هست و دیگری نیست باید لحاظ شود. حتی آن فالوا بلی عالم «ذر» و در نهایت هم انکه اراده خدا بالاتر از همه مخلوقاتش عمل میکند و ما حاکم برعلم، اراده، و خواست و عدل قطعی الهی نیستیم؛ و در وسع خود توانایی و تکلیف داریم؛ و خدا خارج از وسع کسی از او تکلیفی طلب نمیکند. نتیجه یقینیان که این قاعده حاکم بر همه هستی مادی و علمی عالمان و فقبهان ربانی و مراجع تقلید نیز است.
این است راز دو عالم صالح بزرگ باموارد اختلافی که اگر به تکلیف و آنچه یافته بودند، خالصانه و طبق دستورات جامع دین عمل کردند وشروط جایگاهی را که اشغال کردند داشتند و اسیر اهوا و ظالم نبودند، هردو اهل نجات خواهند بود. ولو فتاوی متضاد در مسایل اختلافی داشته باشند. راز پذیرش سلمان و ابوذر و اویس قرن و.. ازسوی رسول الله، صلوات الله علیه و آله وسلم و مولا علی امیر المؤمنین علیه السلام اینجاست. راز اختلافات بین فقهای دارای مقامات اعلی، از مرحوم کلینی و شیخ صدوق و شیخ طوسی وشیخ مفید با آن اشتباهات تکفیری شان علیه یکدیگر اینجاست. راز کمال عالمانی اهل تزکیه که هرگز در داوری رقیب علمی از جاده انصاف و ادب خارج نشدند و خود را معصوم و فقیه مقابل را کافر نشمردند اینجاست. فرق برخوردهای نامشروع و تکفیری و روش عقلی و شرعی هر دو در بالاترین سطوح وجود داردو با توجیه امر غلط را به اعتبار امر درست دیگر نمیتوان از نادرستی رهاند. از حضرات ابن طاووس و بحرالعلوم وشیخ انصاری و آقای محمد حسن صاحب جواهر و میرزای بزرگ و سید علی شوشتری و سید ابوالحسن اصفهانی و سید علی قاضی و سید احمد کربلایی و آقای غروی و شیخ مرتضی طالقانی و آقا جواد ملکی تبریزی و اقای حسینقلی همدانی و سید ابوالحسن اصفهانی و آقای میرزا سید اسماعیل صدر و آقای عصار و آقا میرزا محمد تقی شیرازی، و آقای سید محمدحسین بروجردی و امام خمینی و آقا حکیم و آقای خویی و آقای بهجت و آقای اراکی و آقای مرعشی و آقای محمد رضا گلپایگانی و آقای وحید و آقای شبیری و آقای شهید و.
نسبت به هم باوجود اختلافات از جمله در باره مسایل حکمرانی و فرقش با اختلاف سید کاظم آخوند خراسانی وسید کاظم یزدی و شیخ فضل الله نوری و آیات ثلاث همین جاست ـ آنان، بمثابه بندگان خالص خدا با همه تفاوت و حتی اسلوب زیست و کنش شان، ازجاده انصاف خارج نشدند اماگاه علمایی بزرگ در موارد اختلافی دچار خطای شناختی در خصوص اصل رویکرد و روش مشروع، گشتند! و کار را به تکفیر کشاندند. موهبت عظیم ادب گفتمانی امام خمینی قده ارج نهادن به عالمان دارای نظر مخالف و عدم نگاه فئودالی ومستبد در باره تفسیر خویش بود، اما در برابر مجرمین علیه حکمرانی ولایت فقیه و عمل در خدمت شیطان بزرگ و براندازی علی وار حتی از فرزند و دوست دلبند و یار سابق میگذشت. وامام شهید هم چنین بود حفظ جمهوری اسلام تا زمانی که تحت هدایت ولی فقیه اصیل هستی دارد اوجب واجبات شمرده شده و کسی از حقیقت باطنی این نظام خبری دارد میداند برای هستی جهان تا ظهور این حفاظت چقدر حیاتی است.
همان قدر که مبارزه با هرفساد تهدید گر کیان جمهوری اسلامی و ستم بر مستضعفان و هر بیعدالتی اقتصادی و فرهنگی سیاسی، وهر استحاله، و مقابله با ولایت فقیه گامی دربراندازی است. دفاع از روح فاطمی انقلاب اسلامی و عدم پذیرش سرپرستی کفر و عدم بصیرت در کامها و خطوات شیطان بزرگ، اصلی چشمپوشی ناپذیر به قیمت شهادت است. هر جریان سیاسی و فقهی با نهان روشی وقصدنفی اسلامیت و حق الناس علیه مردمسالاری اسلامی گام عملی وشورشی و استحالهای بردارد، مستوجب مجازات شارع مقدس است و «عالم» و عامی هم فرقی نمیکند.
نویسنده: احمد میراحسان