جام جم آنلاین: نکته‌ای بس مهم و درخور تأمل که در این سپیده‌دم جان‌سوز، در سالروز شهادت وجود مطهره صدیقه طاهره، شهیده راه حقیقت و بهین خاتون دو سرا، حضرت فاطمه‌الزهرا (سلام‌الله‌علیها)، به دفتر ذهن و ضمیرم خطور کرد، آن است که آن بانوی جلیله و عظیم‌القدر، در مقام دفاع از حق به غارت‌رفته مولای متقیان، امیرمؤمنان علی (ع)، تنها در پی بازستاندن حق ولایت و اثبات حقانیت وصایت آن حضرت نبودند؛ بلکه در پس این مجاهدت سترگ، حقیقتی ژرف‌تر و رسالتی فراگیرتر نیز نهفته بود: دفاع از حق پایمال‌شده مردمان و صیانت از سرنوشت امت اسلامی در طول تاریخ. به بیان دیگر، حضرت صدیقه کبری (سلام‌الله‌علیها)، صرفا از حق یک امام دفاع نمی‌کردند؛ بلکه از حق یک امت پاسداری می‌کردند. زیرا آنجا که حق امامت از جایگاه الهی خویش فروکاهیده شود، حق هدایت مردم نیز به مخاطره می‌افتد؛ آنجا که وصایت پیامبر به فراموشی سپرده شود، امانت دین در معرض تحریف قرار می‌گیرد؛ و آنجا که معیار حقانیت، جای خود را به مناسبات قدرت و مصلحت‌اندیشی‌های سیاسی بدهد، نه‌تنها حق امام، که حقوق نسل‌های پیاپی انسان‌ها نیز در معرض تضییع و تباهی قرار می‌گیرد. این همان افق بلند معرفتی است که در مطالعه آثار تاریخی و کلامی علامه محقق، سیدمرتضی عسکری، به‌ویژه مباحث ایشان در کتاب ارزشمند «معالم المدرستین»، درباره تمایز دو مسیر امامت و خلافت و پیامد‌های تاریخی آن، شایسته تأملی دوباره است.
حقیقت آن است که انحراف از مسیر تعیین‌شده نبوت، صرفا جابه‌جایی یک شخص با شخصی دیگر در مسند حکومت نبود؛ بلکه جابه‌جایی یک منظومه فکری با منظومه‌ای دیگر، تغییر مرجعیت اصیل دین و گشودن دریچه‌ای تازه روی تفسیر به رأی، اجتهاد در برابر نص و فاصله گرفتن تدریجی از سنت رسول‌خدا (¬ص) بود. از همین‌روست که خطبه فدکیه را نباید تنها دادخواهی دخت پیامبر درباره فدک یا احتجاجی بر سر میراث و ملک دانست؛ چه آن‌که در فراز‌های بلند و حکیمانه آن، فلسفه احکام، جایگاه نبوت، حکمت امامت، ضرورت اطاعت، فلسفه عدالت و آفات اختلاف و تفرقه، با بیانی آسمانی و استدلالی استوار تبیین شده است. آن بانوی بزرگوار، در تبیین جایگاه امامت، چه زیبا فرمودند: «وَجَعَلَ اللهُ إِمَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَه» خداوند امامت ما را مایه ایمنی از تفرقه قرار داد. این کلام، کلید فهم یکی از مهم‌ترین ابعاد قیام فاطمی است؛ زیرا امامت، در منطق اهل‌بیت (ع)، نه امتیازی شخصی برای خاندان پیامبر، نه منصبی تشریفاتی برای صاحبان نسب و نه غنیمتی سیاسی برای صاحبان قدرت، بلکه امانت الهی برای پاسداری از دین، انتظام امور امت، اقامه عدالت و جلوگیری از تشتت و تفرقه است. بنابراین، هنگامی که این امانت الهی از مسیر خویش منحرف شد، خسارت آن نیز به یک شخص یا یک خاندان محدود نماند؛ بلکه جامعه اسلامی، در ساحت معرفت و معنویت، سیاست و عدالت، اخلاق و اجتماع، با پیامد‌های آن مواجه شد.
از همین منظر، باید گفت یکی از وجوه کمتر مورد توجه قرارگرفته در مجاهدت حضرت زهرا (س)، دفاع از حقوق نسل‌هایی بود که هنوز پا به عرصه وجود نگذاشته بودند؛ مردمانی که قرن‌ها بعد، در معرض آثار و تبعات آن انحراف تاریخی قرار می‌گرفتند و چه‌بسا از سرچشمه زلال معارف نبوی و هدایت امامان برحق محروم می‌ماندند. آری، حضرت فاطمه (س) در آن روزها، تنها از مظلومیت علی (ع) سخن نمی‌گفتند؛ بلکه از مظلومیت حقیقت، از غربت عدالت، از مهجوریت قرآن و از محرومیت انسان از حق هدایت دفاع می‌کردند. درواقع، سقیفه را باید از این منظر نیز نگریست که چگونه یک انحراف در تشخیص مرجعیت سیاسی و دینی، می‌تواند در گذر زمان به انحرافاتی گسترده در فهم دین، نقل حدیث، تفسیر قرآن، شیوه حکمرانی و مناسبات اجتماعی بینجامد. چنان‌که بررسی تاریخی علامه عسکری در آثار خویش، از‌جمله «معالم المدرستین» و «نقش ائمه در احیای دین»، ابعاد گوناگون این فاصله‌گرفتن از سنت اصیل نبوی و تلاش ائمه (ع) برای احیای آن را به بحث می‌گذارد. اینجاست که باید با صدایی رسا و ضمیری آگاه گفت: امامت، حق‌الناس نیز هست؛ چراکه محروم ساختن جامعه از امام منصوب الهی، محروم ساختن مردمان از حق برخورداری از هدایت اصیل، عدالت حقیقی و تفسیر مصون از خطای دین است. حق مردم تنها در نان و نام و نوا خلاصه نمی‌شود؛ حق بزرگ‌تر آنان، برخورداری از حاکمیت حق، مرجعیت هدایت و زمامداری عدالت است.
از این منظر، دفاع فاطمی، دفاع از یک حقیقت تاریخی محصور در قرن نخست هجری نیست؛ بلکه فریادی برخاسته از متن تاریخ برای همه نسل‌هاست؛ فریادی که به انسان‌ها می‌آموزد حق را با قدرت نسنجند، حقیقت را با غلبه نشناسند و مشروعیت را از بیعت‌های سیاسی و مناسبات قدرت نگیرند؛ بلکه میزان را وحی بدانند و معیار را فرمان خدا و رسول او قرار دهند. چه زیباست که در این مصیبت جانکاه، به یاد آوریم آن بانوی آسمانی، با وجود اندوه جان‌فرسای فقدان پدر، نه سکوت اختیار کردند و نه در برابر انحراف سر فرود آوردند؛ نه مصلحت‌اندیشی را بر حقیقت ترجیح دادند و نه آسایش خویش را بر مسئولیت الهی مقدم داشتند. با خطبه و احتجاج، با اشک و اعتراض، با روشنگری و بیدارگری، حجت را بر همگان تمام کردند تا آیندگان بدانند که در آن هنگامه سهمگین، حق کجا بود و باطل در کدام سراوه و کدام مسیر مأوا گزیده بود.
سلام خدا بر آن بانویی که در کوتاه‌ترین فرصت حیات پس از پیامبر، بلندترین درس حقیقت‌خواهی را به تاریخ آموخت؛ بر آن مظلومه‌ای که مظلومیت خویش را وسیله بیداری امت ساخت؛ و بر آن مجاهده‌ای که با قامت رنجور، در برابر انحرافی عظیم ایستاد تا پرچم ولایت در غبار حوادث تاریخ گم نشود. لعنت و نفرین الهی بر هر آن‌کس که آگاهانه در برابر فرمان و وصیت رسول خاتم (ص) ایستاد، حق ولایت و وصایت امیرمؤمنان علی (ع) را نادیده گرفت و در پدید آمدن آن انحراف تاریخی نقش داشت؛ و نیز بر هر آن‌کس که در طول تاریخ، از سر آگاهی و عناد، راه تحریف حقیقت و تضییع حقوق بندگان خدا را پیمود؛ لعنتی به گستره تاریخ و به امتداد روزگار، تا هنگامه رستخیز و روز حساب. والسلام علی فاطمه و أبی‌ها و بعل‌ها و بنی‌ها والسر المستودع فیها.
نویسنده: شهاب‌الدین بنائیان
