جسارت مخملی

همواره به نقل از نظریه‌پردازهای عرصه نمایش رادیویی و زیباشناسی رادیو گفته‌ام که از نظر ساختمان (construction)، نمایش رادیویی بسیار به سینما شبیه‌تر است تا مثلا به تئاتر. این میانه قیاس این دو مدیوم از منظری دیگر به نتیجه‌ای عجیب و متفاوت می‌رسد: «حد جسارت در نوآوری»! عمر این دو گونه دراماتیک تقریبا یکی است. سال تولد نمایش رادیویی را ۱۹۲۴ می‌دانیم و تولد سینمای داستانگو را ۱۹۰۳. اینک یکی بیش از صد سال دارد و دیگری کمی کمتر از صد سال، اما طی یک قرن قواعد حاکم بر نمایش رادیویی تنها 27 درصد تغییر یافته است و قواعد حاکم بر سینما حدود 70 درصد! اختلاف قابل اعتنایی است. چرا نمایش رادیویی کمتر تغییر پذیرفته و سخت‌تر؟! قواعد درام رادیویی بسیار بالاتر است و مقابل تغییر مقاومت نمایش رادیویی براساس غریزه و ناخودآگاه مخاطب است. دریافت ویژگی‌های فضای تخیلی که تنها براساس نشانه‌های شنیداری شکل می‌گیرد، منوط به انطباق داده‌های صوتی با تجربیات شنونده است. این تجربیات به تحصیلات و فرهنگ و طبقه اجتماعی شنونده ارتباطی ندارد. ناخودآگاه مخاطب به هر قسم و شکلی که باشد پذیرای این نشانه‌های عمیقا طراحی شده خواهد بود یا در صورت بروز خطا آن را پس خواهد زد. درست به همین دلیل تغییر قواعد نمایش رادیویی باید بسیار کند و بطئی و محتاطانه باشد که ناخودآگاه شنونده آن را پس نزند. در حالی که سینما تغییر قواعد دیداری خود را می‌تواند به مخاطب تحمیل کرده، وی را آموزش دهد و با خود همراه کند. به تغییرات بصری موجود در آثار سینمایی دهه ۹۰ نگاه کنید و شباهت این شیوه بصری را با آثار کلاسیک سینما بسنجید. تغییرات فاحش‌اند، اما مخاطب آن را پذیرفته و با ویژگی‌هایش همراه شده است و همین مساله ایجاد تغییرات بعدی را آسان‌تر می‌کند. عصاره این چند سطر، همین که نمایش رادیویی عرصه‌ای است شایسته مداقه و درنگ و مکاشفه، اما هر تجربه و ایده جدید و فضای بدیعی باید بسیار نرم و مخملین و آرام آزمایش شده وارد بدنه ساختمان نمایش رادیویی شود. جسارت در طول تاریخ هنر باعث تولد مکاتب و جریان‌ها و ژانرها و چه و چه شده، اما در این مورد بخصوص لازم است تغییر از جزء به کل حرکت کند و این‌گونه گستره تاثیرگذار درام رادیویی را به عنوان آسان‌ترین درام برای برقراری ارتباط در قرن‌های بعد و هزاره چهارم وسیع‌تر کرد و اثرات آن را نیز تخمین زد.

ایوب آقاخانی