آفت‌های پان ترکیسم

سرزمین آذربایجان یکی از نشستگاه‌های نخستین آریاییان و کانون‌های اصلی فرهنگ و زبان‌های ایران پیش از اسلام است. در دوران باستان «ماد کوچک = بالا» خوانده می‌شد. پس از یورش آتورپات سردار دلیر ایرانی در برابر بازماندگان اسکندر، با نامگان کهن خود و این سردار ایرانی آتورپاتگان «سرزمین نگاهبانان آتش» نامیده شد. یکی از عوامل تنش‌زا که عثمانی‌ها و بعدها ترکیه بدان دامن زده و موجبات تیرگی روابط میان ایران و عثمانی را فراهم آورده، همین مساله بود. ادعاهایی که بر هیچ سند و منطقی استوار نیست. گویش آن نیز که دستاویز عثمانی‌ها و مطبوعات و سیاستمداران و تئوریسین‌های آنها شده ریشه‌ای کاملا ایرانی و آریایی و در زبان‌های ایران‌باستان دارد. افزون بر این شکل‌دهنده و هدایت‌کنندگان اصلی انقلاب مشروطیت، آذربایجانی‌ها بودند که به واسطه آن قدرت سلطنت را در هم شکستند. بنابراین همیشه مورد توجه کشورهای ترک‌زبان همجوار ایران بودند، اما بحث این است که سرزمین و مردم غیور آذربایجان، همواره در برابر نیات جدایی‌طلبانه با هوشیاری و عزمی راسخ عمل کرده و اهداف آنها را نقش بر آب ساختند. با روی کار آمدن‌ کمال پاشا (آتاتورک)‌ وی سیاست تنش‌زدایی و ایجاد فضای دوستی با ایران را در پیش گرفت. سیاست آتاتورک در دو زمینه در مقابل ایران تعریف و اجرا شد؛ نخست پیرو دگرگونی‌های رخ داده در ترکیه و گذار از امپراتوری‌ عثمانی به جمهوری ترکیه ناسیونالیسم نرم و معقول ترک به جای سیاست‌های افراطی «پان ترکیسم عثمانی» و دوم روی کار آمدن رضاشاه در ایران و در پیش گرفتن سیاستی مشابه در مقابل همسایگان بویژه ترکیه، موجب تقویت روابط 2 کشور و گشودن افق نوین در سیاست خارجی‌شان شد. روابطی که بیشتر ناشی از تاثیر رضا شاه از آتاتورک در مسائل فرهنگی و رویکرد غربگرایی بود.

دگرگونی‌های سیاسی در ایران دهه نخست خورشیدی و روی کار آمدن رضاشاه و مصطفی کمال‌پاشا معروف به (آتاتورک = پدر ترک‌ها)‌ موجب شد به فضای تنش و دشمنی ایجاد شده میان ایران و ترکیه پایان داده شده و دورانی سرشار از صلح و صفا و مسالمت‌آمیز برای دو کشور در روابط سیاسی و اقتصادی و فرهنگی ایجاد شود و دعوت آتاتورک از رضا شاه برای سفر به‌آن کشور این روابط را تحکیم بخشید رضاشاه سال 1316 سفری به ترکیه کرد که تنها سفر خارجی او به شمار می‌آید، پس از دیدار با آتاتورک روابط ایران و ترکیه نوین، وارد دورانی تازه شد و در اوج گسترش پیدا کرد. روابطی که در دوران محمدرضا شاه پهلوی هم با شدت و خوبی ادامه یافت و هرگز مسائل تنش‌زا به‌ آن وارد نشد و لطمه نزد. عضویت ایران ترکیه، پاکستان و افغانستان در سازمان پیمان عمران منطقه‌ای و پیمان سنتو به این روابط گسترده میان 2 کشور مهر تایید می‌گذارد.

طبعا این موضوع به موضعگیری کشور های غربی در مقابل گسترش کمونیسم و ایجاد سدی در برابر نفوذ شوروی باز می گردد.

پس از سال 1357 روابط میان ایران و ترکیه نوسان داشته و همان عوامل تنش‌زای دوران عثمانی گهگاه از سوی برخی از جریان‌های داخلی ترکیه به نوعی ابراز می‌گردد و سیاستمداران و دولت‌هایی که در این سال‌ها در ترکیه بر سر کار آمده‌اند نیز در سیاست‌هایی دوپهلو، این روابط را دچار سردی و تیرگی کرده‌اند، اما هیچگاه در برابر ایران موضع شفاف و روشن و ثابت نگرفته‌اند. انعتقاد پیمان همکاری با رژیم صهیونیستی و اخیرا پیوستن به جبهه غرب علیه سوریه، جدیدترین مواضع ترکیه بوده است؛ مواضعی که موجب سردی روابط این کشور با کشورهای همسایه خواهد شد.