روایت کلامی در فیلم مستند

این تکنیک اجرایی نسبتا جدید که شیوع بسیاری نیز پیدا کرده تاثیر دیگری هم در نحوه‌ انتقال اطلاعات استنادی به مخاطب بر جای گذارده که عبارت است از عامیانه شدن لحن کلام و تبدیل آن ادبیات رسمی و بعضا شاعرانه‌ نریشن‌های مستندهای گذشته به ادبیات گفتاری ساده‌‌ راوی فیلم که حالا همزمان مسوولیت اجرا را هم به عهده دارد.

طبعا منظور از این مقایسه‌، ارزشگذاری مطلق میان این 2 شیوه‌ متفاوت از روایت نیست. نه آن نریشن‌های فخیم و پرطمطراق، مناسب هر موضوع و ایده‌ یا هر مخاطب و بیننده‌ای است نه این ادبیات گفتاری ساده و بی‌تکلف. مشکل نه از ظهور یک روش ابداعی نو در مقوله روایت کلامی فیلم مستند، بلکه از تبدیل شدن این روش تازه به شکل غالب مستندهای امروزی است. گرایش مخاطبان فیلم مستند به سادگی و عدم تکلف تا اندازه‌ای است که در حال حاضر حتی نریشن‌های بسیاری از فیلم‌های مستند هم با همان ادبیات گفتاری راوی ـ مجری نوشته می‌شود نه با مراعات لحن و موسیقی تصاویر و توجه به اقتضای محتوا و مضمون اثر.

صمیمیت راویان امروزی و اجراهای خودمانی آنها به قدری است که به عنوان نمونه در مستند «جزایر بریتانیا» که از مجموعه‌ «چهارسوی علم» از شبکه‌ 4 سیما پخش شد، مشاهده کردیم راوی، بخشی از اطلاعات اثر را در حال بالا رفتن از درخت به مخاطب ارائه می‌کند و تلاش دارد بیننده را به طور کامل با تجربه‌ حضور عینی و ملموس در طبیعت همراه کند. این شکل روایت اگرچه به خودی خود ارزشی در فیلم مستند به حساب نمی‌آید، اما از آنجا که پاسخی است به فاصله‌ قبلی فیلم‌های مستند از مخاطب و اصرار سازندگان آن مستندها بر به کار‌گیری ادبیاتی فخیم و شاعرانه برای روایت کلامی هر اثری با هر محتوا و درونمایه، از این رو شایان توجه و تامل است.

یکی دیگر از شیوه‌های روایت فیلم مستند که بتازگی مورد توجه قرار گرفته استفاده از صدای بازیگران مشهور است که می‌تواند مخاطب را حتی بدون نیاز به آگاهی از موضوع فیلم با اثر همراه و او را به مواجهه با اثر تشویق کند. از میان فیلم‌های ایرانی که با این شیوه کار شده‌اند می‌توان به مستند «اینجا آفریقاست» اشاره کرد که از صدای رویا نونهالی برای روایت فیلم بهره برده است.

و بالاخره استفاده از متون ادبی مکتوب که توسط شاعران و نویسندگان برجسته به رشته‌ تحریر درآمده‌اند یکی دیگر از مهم‌ترین روش‌های روایت کلامی در فیلم مستند است که البته امروزه کمتر مورد توجه بوده و در گذر ایام رفته‌رفته جای خود را به متون امروزی داده که با ذائقه و پسند مخاطب امروزی هماهنگی بیشتری دارد؛ مخاطبی که بنا به اقتضای این دوران، جذابیت و حاشیه برایش اهمیت بیشتری نسبت به عمق مضمونی و ارزش و ماندگاری هنری دارد.