در ایران با آن که نواحی شمالی در حاشیه خزر از خاستگاههای اولیه زیتون محسوب میشود، سرانه مصرف این دانه خوراکی پایین است. به جز شمالیها که قدر این خوراکی روغنی را خوب میدانند و از مصرف دائمی آن غافل نمیمانند بسیاری از ایرانیها مزه تلخ و بوی تند و روغنی زیتون را نمیپسندند. مصرف روغن آن نیز با وجود اجرای برخی طرحهای کلان در حوزه تغذیه و سلامت طی 2 دهه اخیر به استفاده همراه با سالاد محدود مانده است. این شرایط را با ذائقه اهالی مدیترانه بویژه یونانیها، ایتالیاییها و اسپانیاییها مقایسه کنید که نان خالی را همراه با مقداری روغن زیتون یک میان وعده کامل برای خود و خانوادهشان تلقی میکنند. بدتر این که ذائقه ایرانیها به دنبال روغن زیتون بیبو میگردد و همین موضوع باعث تقلب در تهیه و عرضه روغن زیتون شده است. البته زیاد نگران نباشید. شیوه اصلی تقلب! در این زمینه آمیختن روغن زیتون بودار با روغنهای ارزانتر نظیر روغن آفتابگردان است؛ البته اگر متقلبان انصاف داشته باشند و روغنهای بیکیفیت و مضر را به کار نگیرند. فرآیند صنعتی ویژهای نیز برای بیبو کردن روغن زیتون وجود دارد که توسط کارخانهها و شرکتهای تولید مواد غذایی به کار میرود اما متاسفانه قدری از خواص روغن زیتون میکاهد.
خواص زیتون
روغن زیتون حاوی ترکیبات روغنی گلیسیریدی، استرولها، مواد آروماتیک، اسیدهای چرب، هیدروکربنها و... است.
در این میان اسیدهای چرب اولئیک، لینوئیک و پالمتیک بیشترین تعداد را دارند و بخشی از خواص روغن زیتون نیز به دلیل وجود آنهاست. ویتامین نیز در روغن زیتون به وفور یافت میشود و به همین دلیل مصرف مداوم آن سیستم ایمنی بدن را تقویت میکند. روغن زیتون از نظر علم تغذیه حاوی ریزمغذیهاست که بدن را از گرسنگی سلولی نجات میدهد و عملکرد بهتر اندامهای حیاتی را در پی دارد. کاهش کلسترول بد خون، افزایش قدرت ارتجاعی عروق و کاهش فشارخون، پاکسازی کبد و جلوگیری از تصلب شرائین روغن زیتون را به ماده خوراکی دوست قلب تبدیل میکند و بالطبع مصرف دائمی آن احتمال ابتلا به سکتههای قلبی و امراض عروقی را کاهش میدهد. خاصیت آنتیاکسیدانی روغن زیتون ضدسرطان محسوب میشود و تاثیر مستقیم آن بر کاهش احتمال ابتلا به سرطان روده، پوست و پستان طی تحقیقات مفصل اثبات شده است. تنظیم قند خون، تقویت حافظه، جلوگیری از چروک پوست و سفید شدن موها، تسکین دردهای مفصلی و تقویت لثهها سایر خواص روغن زیتون هستند. اگر بتوان روغن زیتون و سایر روغنهای مفید را که از هسته انگور، سبوس برنج و... به دست میآید با روغن جامد هیدروژنه جایگزین کرد، میتوان به کاهش سرطان و افزایش طول عمر ایرانیها طی چند دهه آینده امیدوار بود. از عجایب روغن زیتون این که مصرف آن برای هیچ کس مضر نیست و استفاده بیش از حد آن نیز عارضه خطرناکی در پی ندارد.
مصارف غیرخوراکی
روغن زیتون یکی از ضمادهای اصلی در طب سنتی در سراسر جهان محسوب میشود. این روغن ارزشمند دوست پوست است و زبریها، چروکها و پینهها را از بین میبرد. علاوه بر آن برای موها نیز مفید است و میتوان آن را ساعتی پیش از شستوشوی سر به موها مالید تا نرم، مقاوم و شاداب شوند. استفاده از آن در محل گزیدگی پشه، جوشهای پوستی و کورکهای چرکی توصیه شده است. علاوه بر آن روغن زیتون قدرت جذب ویتامین D توسط پوست از نور آفتاب را افزایش میدهد.
روغن زیتون اصیل
روغن زیتون در انواع ایرانی و خارجی موجود است. اگر به دنبال روغن زیتون اصیل هستید یا باید آن را از مناطق شمالی کشور و از افراد قابل اعتماد تهیه کنید یا سراغ انواع خارجی بروید. فرآیند بوگیری از روغن زیتون آن را ناخالص و بیخاصیت میکند. انواع روغن زیتون ترکیهای که در بازار به وفور یافت میشوند اغلب ناخالص هستند. در مقابل انواع ایتالیایی و اسپانیایی بسیار مرغوبند و البته زیاد هم گرانتر نیستند. در میان انواع خارجی باید به دنبال روغن زیتون فوق بکر (extra virgin) بود که به روش فشردن زیتون و بدون مواد افزودنی یا حرارت استخراج میشود. این نوع بوی خاص زیتون را در خود دارد و مزه آن اندکی تلخ است. انواع بکر و معمولی روغن زیتون نیز در بازار موجودند و بو و تلخی کمتری دارند. رنگ روغن زیتون اصیل زرد مایل به سبز است.
روش نگهداری
روغن زیتون باید در ظروف تیره رنگ و به دور از نور، حرارت و رطوبت نگهداری شوند. یخ زدن روغن زیتون در یخچال طبیعی است و دلیل فساد آن نیست. در مقابل قرارگیری در معرض آفتاب از خواص آنتیاکسیدانی روغن زیتون میکاهد. بسیاری از فروشندگان به این موضوع توجه ندارند اما شما هنگام خرید به سراغ قفسههایی بروید که دور از تابش روزانه نور خورشید قرار دارند. دیگر اینکه معمولا جای روغن زیتون در آشپزخانهها کنار اجاق گاز است. یعنی بدترین جای ممکن! حرارت به اندازه نور برای حفظ روغن زیتون مضر است.
تنوع در شیوههای مصرف
اگر خواهان بهرهمندی از خواص شفابخش روغن زیتون هستید مصرف آن را فقط برای سالاد محدود نکنید. روغن زیتون از بهترین انوع روغنها برای پخت و پز است. تقریبا برای همه انواع سرخکردنیها میتوان از روغن زیتون استفاده کرد. از طعم خاص و بوی روغن زیتون لذت ببرید و ذائقه کودکان را به آن عادت دهید. یادتان باشد رژیم تغذیهای مدیترانهای که حاوی مقادیر زیادی سبزیجات تازه، میوهها و زیتون است سالمترین رژیم تغذیهای جهان محسوب میشود. روغن برای بدن مضر نیست فقط بستگی به این دارد که چه نوع روغنی مصرف میکنید.
امین رحیمی