زمینی که بیمارمان می‌کند!

به طور کلی زمین‌شناسی پزشکی چیست و بر چه موارد و مطالعاتی تاکید دارد؟

شروع این علم و نگاه به این علم به قرن‌ها قبل برمی‌گردد. حتی در زمان بقراط این علم وجود داشته و تاثیر عوامل طبیعی در نژادهایی که در مناطق مختلف زندگی می‌کردند مورد توجه قرار گرفته است. این تفاوت‌ها به صورت تنوع در رنگ‌ پوست، تفاوت‌های قدی، تفاوت‌های تفکری و وضعیت‌های فیزیولوژیکی بیان می‌شدند. اما از سال 2010 به دلیل این که تجهیزات آزمایشگاهی رشد و تعالی بسیاری پیدا کردند و از دقت‌ کافی برخوردار شدند این امکان برای گروه زمین‌شناسان به وجود آمد که خطر این آلاینده‌های طبیعی را مورد بررسی قرار دهند. در نهایت این امکان به وجود آمد که در یک رابطه مستقیم تاثیر این آلاینده‌ها را در بدن موجودات زنده مورد ارزیابی قرار دهند. از سال 2000 به بعد نیز توجه به زمین‌شناسی پزشکی به صورت جدی مطرح شد تا با تعامل بین دانشمندان علوم زمین و علوم پزشکی بتوان در سیاستگذاری‌های علوم پزشکی نقش زمین را هم مشخص نمود. در این راستا کشور سوئد پیشگام بود و با تشکیل انجمن بین‌المللی زمین‌شناسی (IMGA) در سال 2006 برنامه‌ریزی‌هایی را برای کشورهای مختلف تعریف کرد و کشور ما به عنوان ششمین نماینده این سازمان سال 2008 به عضویت این انجمن درآمد و به عنوان نماینده در بخش تحقیقات خاورمیانه پذیرفته شد.

نقش زمین در بحث شیوع بیماری‌های مزمن و کرونیک جدی و قابل تامل است. در گروه بیماری‌های غیرواگیر عوامل مختلفی برای به وجود آوردن بیماری‌ها شناخته شده است که می‌توانند عوامل ژنتیکی، محیطی، تغذیه‌ای و حتی دارویی باشند. در رابطه با عوامل محیطی، شناخت عوامل و ریسک‌های زمین‌شناسی علم زمین‌شناسی پزشکی را ایجاد می‌کنند و در واقع زیربنای ساختار زمین‌شناسی پزشکی است. اما در مورد عوامل موثر زمین بر بروز انواع بیماری‌ها باید گفت این موضوع در همه جای کشور ما متفاوت است. در جاهایی که امکان وجود معادن و پتانسیل‌های معدنی وجود دارد، ناهنجاری‌های ژئوشیمیایی متفاوتی داریم. این ناهنجاری‌ها می‌تواند به صورت فزونی یا کاهش عناصر و ترکیبات شیمیایی باشند. اگر این ترکیبات شیمیایی برای سلامت مضر باشند، جای دارد که انتظار بسیاری از بیماری‌های کرونیک در انسان و حیوانات را داشته باشیم و در جایی که عناصر مفید باشند به دنبال عوامل فیزیولوژیکی خاص می‌گردیم که سلامت را تضمین می‌نماید. مثلا در مناطقی که به صورت طبیعی دارای پتانسیل‌های معدنی آهن، ید، فلوئور و... هستیم انتظار داریم که براساس قوانین چرخه زمین زیست شیمی بیماری‌هایی مانند کم‌خونی، گواتر، فلورسیس شیوع کمتری داشته باشد و این موضوع در آمار و اطلاعات پزشکی نیز قابل استناد باشد.

اما در بعضی مناطق به صورت طبیعی و براساس ساختار زمین‌شناسی دارای عناصر سمی هستیم مانند ارسنیک، ‌جیوه، کادمیوم، سرب، روی، که هر کدام از این عناصر برای سلامت انسان مضر هستند. اگر میزان این عناصر بیش از حد مجاز باشد انتظار می‌رود در آن منطقه بیماری‌هایی را مشاهده کنیم. تمامی عناصر و ترکیبات شیمایی که بدن انسان را می‌سازند اگر بیش از حد مجاز یا کمتر از آن وارد بدن شوند می‌توانند باعث بیماری شوند.

در تحقیقات زمین‌شناسی پزشکی در سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور ابتدا اطلاعات زمین‌شناسی و ژئوشیمی را در کشور با هم تطبیق داده و نقاط ناهنجار و آنومالی‌های ژئوشیمیایی را به دست می‌‌آوریم برای این منظور عملیات صحرایی بسیار گسترده‌ای را در مناطق خاص بر محیط‌های مختلف زمین‌شناسی که شامل آب، خاک، رسوبات آبراهه‌ای، گیاهان که شامل گیاهان بومی، و یا پرورشی است را انجام داده و نمونه‌های مختلفی را برای تجزیه به آزمایشگاه‌های بسیار دقیق ارسال می‌نماییم و با دقت بسیار زیاد آنها را مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌دهیم و به صورت اطلس نقشه‌های ناهنجاری ترسیم می‌نماییم. این اطلس نقشه‌ها کمک شایان توجهی به شناسایی مناطق آلوده و پرخطر می‌نماید سپس با اطلاعات و آمار‌های پزشکی یا دامپزشکی منطبق نموده و به کشف علت بیماری‌ها می‌پردازیم در این راستا شناسایی مناطق طبیعی رادیواکتیو و برخی میکروارگانیسم‌ها نیز مورد توجه قرار می‌گیرند. البته برای آن که بتوانیم تحقیقات را درست انجام دهیم تعاملاتی با کارگروه‌های زمین‌شناسی پزشکی که شامل اساتید و متخصصان پزشک، دامپزشک، میروبیولوژیست ؛ زمین شناسی، ژئوشیمیست، اپیدمیولوژیست و.... که از سوی ارگان‌های مسوول در کشور تشکیل شده است و ماهانه در سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور جلسات منظمی دارند خواهیم داشت. از طرف سازمان دامپزشکی و جهاد کشاورزی هم در بعد حوزه آب و خاک و همچنین از طرف سازمان انرژی هم نمایندگانی در این کارگروه حضور دارند. در کنار تعاملاتی که انجام می‌شود برای مناطقی از کشور که در معرض بروز بالای بعضی بیماری‌ها هستند پروژه‌هایی را به اجرا می‌گذاریم. از بعد زمین‌شناسی انواع آلاینده‌ها با دقت بسیار بالا اندازه‌گیری می‌شوند و در نهایت بسته‌های تحقیقاتی با همکاری وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی و یا سازمان دامپزشکی کشور مورد بررسی قرار می‌گیرند و نتایج تحقیقات کاربردی خواهد شد و برای پیشگیری از بیمار‌ها یا کنترل آن مورد استفاده قرار خواهد گرفت و نهایتا مناطق از نظر شناسایی تنوع بیماری‌های انسانی و دامی، عوامل موثر در زمینه‌سازی بیماری‌ها و آسیب‌شناسی در جوامع حیاتی مورد بررسی قرار می‌گیرند و یک پروژه زمین‌شناسی پزشکی به انجام و نتیجه می‌رسد.

طرح زمین‌شناسی پزشکی، طرحی ملی است و تا به حال 2 طرح ملی در کشور انجام شده که مصوب هیات محترم وزیران است که طرح اول در استان گلستان انجام شده و نتایج آن قابل ارائه است. طرح ملی بعدی در استان مازندران در حال انجام است و 2 طرح بین‌المللی نیز در کشور تاجیکستان و ارمنستان به انجام رسیده است.

مرکز ما تا به امروز 40 طرح را انجام داده است. در حال حاضر از بعد زمین‌شناسی پزشکی کمربندهای بیماری را در سطح کشور به دست آوردیم. در واقع اطلاعات ژئوشیمی کشور را بررسی کردیم و ناهنجاری‌های استانی را در 12 استان شناسایی نموده‌ایم. این ناهنجاری‌ها می‌توانند نمایانگر مناطق پرخطر باشند. در کنار 2 طرح ملی‌، 2 طرح بین‌المللی در کشور ترکمنستان و تاجیکستان داشتیم. همچنین طرح اطلس ملی را که در رابطه با شیوع سرطان‌های کشور و توزیع پتانسیل‌های معدنی است را با همکاری وزارت بهداشت درمان آموزش پزشکی و معاونت سلامت ترسیم نموده‌ایم. این اولین اطلس ملی زمین‌شناسی پزشکی در جهان بوده و آن را به انجمن بین‌المللی زمین‌شناسی پزشکی ارائه کردیم. در طرح ملی اطلس نقشه‌های زمین دامپزشکی نیز بین بیماری‌های دامی و مشترک انسان و دام این اطلس نقشه‌ها را تهیه نموده‌ایم که با همکاری سازمان دامپزشکی کشور بوده است. چند طرح استانی هم در درست اقدام داریم. در همین راستا با دانشگاه‌های شیراز، تربیت‌معلم،‌ علوم، تحقیقات و دانشگاه آزاد اسلامی به صورت پروژه‌ای و در قالب پایان نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری هم تحقیقاتی به صورت پروژه‌ای انجام دادیم.

تهران یک کلانشهر بزرگ است و شمال تهران دارای گسل‌های بزرگی است و در اطراف تهران معادنی متروکه و قابل برداشت داریم. از طرف دیگر وجود صنایع مختلف در جوار شهر باعث شد در آن زمان تهران مورد ارزیابی کامل قرار گیرد. از آن به بعد با توجه به ارائه تحقیقات، مسوولان اقداماتی را انجام دادند که با وجود آنها در حال حاضر وضعیت تهران مطلوب‌تر شده و از آن حالت درآمده است، اما پروژه‌های زمین‌شناسی پزشکی قابل تکرار خواهد بود که در برنامه‌ریزی آینده ما وجود دارد.

به طور کلی تحقیقات و تغییرات خاک و ژئوشیمی به سرعت صورت نمی‌گیرد بنابراین برای تکرار تحقیقات‌مان پروسه زمانبری نیاز است، اما منابع آب چون به دست پروژه‌های بشرساز زودتر آلوده می‌شوند در بررسی‌های چند ساله قرار می‌گیرند.

روی 70 عنصر نمونه خاکی که از هر منطقه برداشت می‌شود بررسی و تحقیقات انجام می‌شود. بسیاری از این عناصر می‌توانند در بروز سرطان و بیماری‌های قلبی ـ عروقی موثر باشند. بسیاری از این ریزمغذی‌ها می‌توانند باعث بیماری‌های قلبی ـ عروقی و بیماری‌های تغذیه‌ای باشند.

با تجزیه و تحلیل هر نمونه‌ای که از مناطق مختلف برداشت می‌کنیم می‌توانیم ریسک احتمال بروز بیماری‌های مختلف را چه در حیوان و چه در انسان و حتی بیماری‌های گیاهی بررسی کنیم.

به همین دلیل در کارگروه زمین‌شناسی پزشکی ما از هر ارگان یک نماینده داریم تا بتوانیم نتایج را در بسترهای مناسب برای بررسی و نتیجه‌گیری آماده کنیم.

در زمین‌شناسی پزشکی لایه‌های مختلفی را بررسی می‌کنیم: آب‌های سطحی و زیرزمینی، خاک مناطق مسکونی و معدنی، رسوباتی که از آبراهه یا از مناطق کوهستانی آمده‌اند و گیاهان که شامل گیاهان بومی و گیاهان پرورشی هستند.

ما در هر منطقه از گیاهان بومی و گیاهان پرورشی نمونه‌برداری می‌کنیم، مثلا در استان گلستان تغذیه و قوت اصلی مردم برنج است و در مازندران کاشت اصلی چای است. ما از این محصولات غالب نمونه‌برداری می‌کنیم و در نهایت ترکیب فلزات سنگین را در آنها بررسی و اعلام می‌کنیم.