بازی با ژانر وحشت

به هر روی، بدون بررسی قسمت اول صحبت از قسمت سوم مرد تاریکی محصول 1996 (با نام کامل مرد تاریکی 3: بمیر مرد تاریکی، بمیر) کامل نخواهد بود و در این میان علت ساخته شدن این فیلم و سلایق ریمی و همچنین دلیل اصلی دنباله‌سازی بر مرد تاریکی و معرفی این دنباله‌ها بویژه قسمت سوم آن نیز گویاتر خواهد شد. فقط ابتدا به این مهم اشاره کنم که اگر بلید رانر، اثر ماندگار و صاحب سبک رایدلی اسکات در سال 1982 باعث توفانی در ژانر علمی ـ تخیلی شد، مرد تاریکی نیز در ژانر وحشت چنین تاثیر‌ی داشت.

سام ریمی، پیش از این‌که دست به کار ساخت مرد تاریکی بزند علاقه بسیاری به کمیک بوک‌هایی مثل شبح اپرا یا بتمن داشت. تلاش‌های او برای ساختن یک فیلم سینمایی از این قهرمانان دنیای کمیک بوکی به جایی نرسید تا این‌که ریمی تصمیم گرفت خودش یک قهرمان جدید خلق کند؛ شخصیتی به نام دکتر پیتون وست لیک، ملقب به مرد تاریکی که خودش در درجه اول یک قربانی است.

در عمده فیلم‌های علمی ـ تخیلی و در آثار مربوط به سینمای وحشت، مهم‌ترین کار از سوی فیلمساز پایبندی به قواعد ژانر و به کار گیری درست آنهاست. باورپذیری داستان و خلق واقعی وحشت و ارائه داستانک‌های مرتبط به روند شکل‌گیری ماجرای اصلی از مهم‌ترین این قواعد است. سام ریمی در مرد تاریکی به ظرافت به همه این موارد رسید و چنان قهرمان داستانش باورپذیر از کار درآمد که الان در دنیای سینما از مرد تاریکی به عنوان یک کالت و اثری فرهنگساز و مرجع در ژانر وحشت نام می‌برند. پس از این نیز ریمی با ساخت سه‌گانه مرد عنکبوتی نشان داد در ساخت کمیک بوک‌ها استاد است.

دکتر وست لیک، یک دانشمند کوشا و خوشنام و بسیار فعال است که تلاش می‌کند در آزمایشگاه فوق پیشرفته‌اش، نوعی پوست تولید کند، پوستی که جایگزین جراحت‌ها و سوختگی‌ها شود و برای افراد بیمار و نیازمند استفاده گردد. تحقیقات او سرانجام به نتیجه می‌رسد و اولین محصول او پوستی است که بسیار شبیه پوست واقعی است و تا 90 دقیقه این قابلیت را دارد که زیر نور دوام بیاورد.

اگرچه خبر اختراع دکتر وست‌لیک برای دانشمندان و همکارانش بسیار جالب توجه است و نقطه عطفی در دانش پزشکی، شیمی و پزشکی به حساب می‌آید، اما شرکت‌های سودجوی فراوانی نیز در پی تصاحب اختراع او هستند. برخی شرکت‌های دارویی عظیم که در واقع امپراتوری دارو در تولید و توزیع نامیده می‌شوند باب صحبت و دوستی را با وست لیک باز می‌کنند، اما او که اهداف خیرخواهانه برایش در اولویت است، فعلا جوابی به این شرکت‌ها نمی‌دهد. کار به جایی می‌رسد که یک شب به آزمایشگاه پیتون وست لیک حمله می‌شود و اختراع او را می‌دزدند و در این میان خود پیتون که میان شعله‌های آتش به دام افتاده بشدت از ناحیه صورت آسیب می‌بیند و ظاهری وحشتناک پیدا می‌کند.

مرد تاریکی قسمت سوم به نوعی ادامه تحقیقات دکتر پیتون را بازگو می‌کند. او که برای تسریع در آزمایش‌ها و تحقیقاتش نیاز مبرم به پول دارد با طرح نقشه‌ای بسیار زیرکانه از شخصی به نام پیتر روکر ـ که سلطان دارو لقب دارد ـ مبلغ هنگفتی می‌دزد. ادامه داستان نیز مشخص است. مرد تاریکی کار و تحقیق در آزمایشگاه را از سر می‌گیرد و همچنین و به موازات آن، مجازات کردن افرادی را که در مجروح شدنش نقش داشتند و کلا آدم بدهای داستان هستند نیز از قلم نمی‌اندازد و از دیگر سو، پیتر روکر نیز مدام در تعقیب اوست تا به تحقیقات او پی ببرد.

در ژانر وحشت، انتقام نه همیشه اما یک موضوع اصلی می‌تواند باشد. گاهی این روند می‌تواند با انگیزه‌های بسیار واضح روی دهند و در مواردی تماشاگر تا انتهای کار متوجه انگیزه اصلی شخص انتقام‌گیرنده نمی‌شود. صرف‌نظر از این‌که قربانی، قهرمان اصلی ماجرا یا آدم خوب داستان نام بگیرد یا این‌که انتقام‌جو، به دلیل ظلم مضاعفی که به او در گذشته شده و حالا حق دارد خودش انتقام بگیرد تا عدالت اجرا شده باشد و قهرمان داستان نیز باشد، تزریق تعلیق و روش نمایش انتقام است که اهمیت دارد. در ژانر وحشت، دلیل انتقام در یک جمله ممکن است بیان شود یا انگیزه خشونت و انتقام ممکن است در یک توضیح مختصر بگنجد، اما روش‌های رسیدن قربانی به شخص انتقام جو (فارغ از این‌که کدام پیروز باشند) است که باعث می‌شود فیلمی در این ژانر مورد توجه قرار بگیرد یا خیر.

در مرد تاریکی، هم انگیزه‌ها برای انتقام گرفتن ارائه شده و هم این‌که روش‌های انتقام، استفاده از ترفندهای خاص و ویژه است. معنای انتقام نیز به گونه‌ای روایت شده که تماشاگر دکتر پیتون وست لیک را محق می‌داند که خود مجری باشد و عدالت را اجرا کند؛ چراکه او پزشک فعال و خیرخواهی بوده که سعی داشته به همنوعانش کمک کند و اختراعش را در جهت بهبود زندگی انسان‌ها قرار دهد و در مقابل، ثروتمندان شیطان‌صفتی که در کار تجارت دارویی هستند بیرحمانه او را هدف قرار داده و اگرچه موفق به کشتن او نشدند و به هدف اول خود نرسیدند، اما باعث شدند او بشدت بدنش بسوزد و آسیب ببیند و در جریان حمله، نزدیک‌ترین دوستانش را از دست بدهد. در ضمن نتیجه سال‌ها تحقیق او نیز به سرقت برود. این فاکتورها همگی از رعایت و به کارگیری قواعد ژانر از سوی سازنده‌اش نشان دارد، اما باید توجه داشت مرد تاریکی سوم چیزی جز تکرار حرف‌های قبلی در قالب لوکیشن جدید و بازیگران جدید نیست و نه در گیشه حرفی برای گفتن داشت و نه با نظر مساعد منتقدان روبه‌رو شد بخصوص که از نظر تولید نیز مرد تاریکی قسمت دوم و سوم با فرمت ویدئویی ساخته شد، در حالی که فیلم اول مرد تاریکی ـ که توسط سام ریمی با بودجه‌ای کم حدود 16 میلیون تولید شده بود ـ چیزی حدود 50 میلیون دلار فروش جهانی داشت و فیلم با استقبال منتقدان نیز روبه‌رو شده بود.