مستند تهیه‌کننده‌ محور

در مستندهای تهیه‌کننده‌محور، نیاز مخاطب یا خواست ارگان نمایش‌دهنده فیلم اعم از شرکت خصوصی یا شبکه تلویزیونی دولتی در درجه اول اهمیت قرار دارد و چنان نیست که ذائقه هنری کارگردان و خلاقیت فردی او حرف اول را بزند و همه چیز در راستای تامین نظر کارگردان قرار داشته باشد.

عمده برنامه‌های تولیدی شبکه‌های تلویزیونی را این قبیل مستندها تشکیل می‌دهند، چرا که حفظ منافع مادی، سیاسی و اجتماعی این شبکه‌ها به طور کلی مبتنی بر رویکرد مضمونی یا شیوه برنامه‌سازی خاصی است که از ابتدا برای خود تعریف کرده‌اند. پس روشن است یک فرد واحد با نام کارگردان در این کلیت به هم پیوسته نقش قابل توجهی ندارد و لزوما ‌باید در چارچوب نظر تهیه‌کننده که دقیقا بر مبنای باید‌ها و نبایدهای مشخصی فعالیت می‌کند، کار خود را به انجام رساند.

البته تهیه‌کننده‌محور بودن یک فیلم مستند، وصفی منفی برای آن نیست و نقطه ضعف آن به شمار نمی‌آید. شاید از لحاظ ارزش هنری هیچ کدام از این دسته فیلم‌های مستند قابل قیاس با شاهکارهای هنری تاریخ سینمای مستند نباشند، اما قرار هم نیست چنین مقایسه‌ای صورت بگیرد. امروزه مستند تهیه‌کننده‌محور جای خود را میان آثار تولیدی مبتنی بر تصویر متحرک باز کرده و به گونه‌ای مجزا و غیرقابل قیاس با دیگر نمونه‌ها تبدیل شده است. بسیاری از مخاطبان تلویزیون اصلا انتظاری جز مواجهه با همین نوع مستندها از شبکه‌های تلویزیونی ندارند و هدف اصلی‌شان از تماشای فیلم مستند، افزودن بر سطح آگاهی خود و آموختن درباره چیزهایی است که تاکنون نمی‌دانسته‌اند. آنها نمی‌خواهند مجذوب کارگردانی بصری فیلم بشوند یا از خلاقیت به کار رفته در تدوین نماهای آن
لذت ببرند.

فیلم مستند برای این گروه از مخاطبان صرفا جایگزینی برای کتاب، فایل صوتی آموزشی، جلسات علمی، فرهنگی و مذهبی و مواردی از این قبیل است نه اثری هنری که باید با احساس و روح هنرمندانه با آن مواجه شد و از پیام غیرمستقیمی که در لفافه هنر ارائه می‌دهد بهره ببرد.

با وجود این، نمی‌توان منکر استفاده مستندهای تهیه‌کننده‌محور از رهیافت‌های هنری فیلمسازی مستند شد و به کلی حساب این دسته از آثار مستند را از قواعد زیبایی‌شناسی جدا کرد. این همان تفاوت عمده میان شبکه‌های مختلف تلویزیونی است که با درجات کیفی متفاوتی به تولید و پخش برنامه تلویزیونی اقدام می‌کنند. به بیان روشن‌تر، اگرچه در مستندسازی تهیه‌کننده‌محور، اصول زیبایی‌شناسی مربوط به کار هنری، همه چیز نیست اما بدون توجه به این شروط لازم و ضروری کار با نمای متحرک هم نمی‌توان و نباید اقدام به ساخت فیلم مستند کرد. مستند تهیه‌کننده‌محور در کلیت خود به هیچ‌عنوان اثر هنری به حساب نمی‌آید، اما در عین حال موفقیت کیفی خود را عمیقا مدیون استفاده از رهیافت‌های هنری است.