دانایی؛ کلیدی برای نجات

آنچه نمی‌توان از نظر دور نگاه داشت، این است که بین این گونه‌های تلویزیونی، ژانر مسابقات تلویزیونی مخاطبان فراگیرتری دارند و می‌توانند اغلب گروه‌های سنی را در میان زنان و مردان به عنوان مخاطب پای تلویزیون بکشانند. در مورد این‌که چرا مسابقات تلویزیونی پربیننده‌اند، دلایل زیادی را می‌توان بیان کرد و شاید مهم‌ترین دلیل آن، تنوعی است که در ساختار این گونه تلویزیونی می‌توان به کار گرفت. کافی است بخواهید مسابقات تلویزیونی را که از شبکه‌های مختلف همه روزه و در ساعات مختلفی از شبانه‌روز روی آنتن می‌روند، در نظر بگیرید‌ با طیف وسیعی از انواع مختلف مسابقه تلویزیونی مواجه خواهید شد که همگی در قالب عنوان مسابقه تلویزیونی جای می‌گیرند، اما تفاوت‌های چشمگیری با یکدیگر دارند. این تفاوت‌های ساختاری میان مسابقات تلویزیونی نه‌تنها در میان شبکه‌های تلویزیونی صدا و سیما، بلکه در تمام شبکه‌های مطرح تلویزیونی رواج دارد؛ به طوری که برخی شبکه‌ها سال‌هاست در زمینه تولید مسابقات تلویزیونی دست به برندسازی زده‌اند و حتی حق امتیاز مسابقات خود را در ازای مبالغی به دیگر شبکه‌ها واگذار می‌کنند.

مسابقات تلویزیونی در ایران سال‌هاست که جایگاه ویژه‌ای را در جدول پخش شبکه‌ها به خود اختصاص داده‌اند و بسته به سبک و موضوع و حتی ساختار، طیف خاصی از مخاطبان را نیز به عنوان مخاطب همیشگی همراه خود دارند. برگ برنده دست‌اندرکاران این مسابقات نیز به کارگیری خلاقیت و همچنین نیفتادن در دام تکرار و تقلید است. (آنچه طی چند سال گذشته برای مسابقات تلفنی رخ داد و خلاقیت این نوع از مسابقات تلویزیونی را به جهت همین تکرار و تقلیدهای بیش‌از اندازه برای مخاطبان کمرنگ و ملال‌آور کرد.) ‌
این برگ برنده گویا در آخرین مرحله در دستان دست‌اندرکاران مسابقه تلویزیونی «سرزمین دانایی» قرار گرفته و باعث شده مسابقه‌ای را روانه آنتن کنند که تا به حال نمونه داخلی آن را نداشته‌ایم. سرزمین دانایی به واسطه خلق فضایی جدید در عرصه مسابقات تلویزیونی از جذابیت‌های زیادی برخوردار است ضمن آن‌که به دلیل واقعی بودن فضای مسابقه، شرایطی بر مخاطب حاکم می‌شود که می‌تواند تا حد زیادی با شرکت‌کنندگان همذات‌پنداری کند و خودش را در شرایط آنها تصور کند.‌ یکی از وجوه ممیزه این مسابقه، از دیگر انواع مسابقات تلویزیونی ساختار مستندگونه آن است که باعث شده مخاطبان برنامه‌های مستند نیز به آن علاقه نشان دهند. مسابقه سرزمین دانایی برای زندگی مدرن و نشانه‌های آن، جایگاهی قائل نیست و آنقدر وسایل ابتدایی را در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌دهد، تا تنها سرعت عمل و خلاقیت آنها، ملاک پیروزی قرار بگیرد.

سرزمین دانایی شرایط عجیبی دارد؛ شرایطی همانند «گمشدگان» سریال پرمخاطب لاست در جزیره‌ای ناشناخته که باید تنها با استفاده از ابزاری محدود، مسیر خود بیابند و حتی غذای خود را تامین کنند. در این برنامه، علم به صورتی کاملا کاربردی و دوست‌داشتنی به مخاطبان معرفی می‌شود و شرکت‌کنندگان با به کارگیری اطلاعات علمی خود، وسایل ساده‌ای را می‌سازند که آنها را در ادامه مسیر یاری می‌دهد. در این مسابقه، یاد می‌گیریم که اگر در شرایطی مشابه قرار گرفتیم، چگونه با استفاده از امکانات محدود، مسیر خود را پیدا کنیم و تا رسیدن به مقصد حداقل زنده و سالم بمانیم. کار گروهی نیز به عنوان یکی از موارد مورد تاکید در این مسابقه اهمیت خاصی دارد و شرکت‌کنندگان هر تیم که در مجموع 3 نفر هستند، تنها با همکاری یکدیگر می‌توانند موانع را پشت سر بگذارند؛ این تاکید بر همیاری در زمانی که درصد موفقیت فعالیت‌های گروهی تا حد زیادی به دلیل تک‌روی و عدم‌سازگاری افراد بایکدیگر کاهش یافته، از جمله نکات قابل تاکید این مسابقه تلویزیونی است که به صورتی کاملا واقعی به نمایش در آمده است.

چگونگی دست و پنجه نرم کردن شرکت کنندگان با کوه و دریاچه و صخره، پیدا کردن مسیر در جنگل و همچنین نحوه استفاده از منابع موجود در طبیعت برای تغذیه نیز علاوه بر جذابیت‌هایی که برای مخاطبان مسابقات تلویزیونی دارد، برای علاقه‌مندان به مستند نیز که افرادی همانند خود را به عنوان کنشگر در یک فضای واقعی و مستند می‌بینند، جذابیت‌های زیادی دارد.

دست‌اندرکاران سرزمین دانایی با این‌که مسابقه‌ای بدیع و خلاقانه را طراحی کرده‌اند، این نکته را هم مدنظر قرار داده‌اند که در هر قسمت از مسابقه نیز خلاقیت را حاکم کنند. به همین خاطر هیچ‌یک از قسمت‌ها شبیه قسمت قبلی نیست و همزمان با تغییر شرکت‌کنندگان با موضوعات و فضاهای جدیدی برای رقابت مواجه می‌شویم که باعث می‌شود هر قسمت از مسابقه شرایط منحصر به فردی داشته باشد. چه بسا اگر بخش‌های مختلف این مسابقه در هر قسمت تکرار می‌شد، دیگر جذابیت لازم را برای مخاطب نداشت و همین غیرقابل پیش‌بینی بودن مسابقه، آن را به فضای مستند و واقعی نزدیک‌تر کرده است.

در مجموع مسابقه سرزمین دانایی به عنوان برنامه‌ای که ویژگی‌های یک برنامه استاندارد را داراست، فرمولی را در اختیار مخاطبان قرار می‌دهد که در زندگی واقعی نیز بتوانند از آن بهره بگیرند. این فرمول برخلاف دیگر مسابقه‌ها تنها در جنبه اطلاعات عمومی و دانسته‌های تاریخی خلاصه نمی‌شود، بلکه وجهی کاملا عملی دارد و تجربه‌ای را دراختیار آنها قرار می‌دهد که شاید کمتر موقعیتی برای کسب آن پیدا کنند.

مبینا بنی‌اسدی/ جام جم