پیشگیری، هنر زیستن هوشمندانه

از آنجا که اقدامات پیشگیری برخلاف اقدامات کنترل و جبران که در فضای اضطرار و تشویش افکار و نگرانی صورت می‌گیرد در فضای آرامش و تامل پیش می‌رود، می‌تواند همه را به مشارکت بخواند. در موقع بروز بلا، غم از دست دادن عزیزان، هنر‌ها را در انگشتان و افکار را در مغزها می‌خشکاند و بلاهای طبیعی همیشه در کمین احتمالات بزرگ می‌نشینند و ناگهانی از راه می‌رسند؛ این خاصیت بلاست. بلا از هر نوعی باشد بی‌رحم است، ولی خشم بلای طبیعی از جنس دیگر است، در بلای طبیعی، تر و خشک با هم می‌سوزند، زلزله، رانش زمین، آتشفشان، توفان شن، سیل، خشکسالی، آلودگی هوا، کمبود آب شیرین و بیماری‌های فراگیر فقیر و غنی نمی‌شناسد، بلاها مقدم و موخر یکدیگر هستند، بعضی از خطاهای عملکردی در تعامل با منابع طبیعی تجدید شونده از جمله غفلت، زیاده‌خواهی، رقابت در برخورداری، خودبینی و بخشی‌نگری بلاساز هستند. نمونه‌اش این‌که با وجودی که می‌دانیم شمال تهران روی گسل قرار گرفته همچنان توسعه شهرک‌ها با تراکم جمعیت بالا و زیرساخت‌های غیراستاندارد را ادامه می‌دهیم، آثار تخریب و فقر فرهنگ منابع طبیعی را می‌بینیم و خرج کردن برای ارتقای آگاهی مردم جهت همزیستی با طبیعت را هزینه تلقی می‌کنیم، در حالی که منابع طبیعی تجدیدشونده پشتوانه حیات کشور و جامع‌نگری در حفاظت از این منابع، ضامن پایداری آنهاست.

البته پیشگیری، خودش مقدماتی می‌خواهد آن هم این‌که به تناسب تکالیف قانونی، امکانات و تجهیزات برای مکلف قانونی تامین شود والا جز فرافکنی چیزی حاصل نخواهد شد. مدیریت جامع 135 میلیون هکتار عرصه منابع طبیعی کشور خیلی بیش از یک شوخی است. بیشترین یارانه‌بگیران کشور در خطوط و مناطق تماس مستقیم با منابع طبیعی زندگی می‌کنند، معیشت آنان وابستگی تام و ناگسستنی با طبیعت دارد، سوخت همانقدر که برای ایاب و ذهاب شهرنشینان اهمیت دارد، برای تامین گرمایش آنها اهمیت دارد و گران شدن مواد سوخت فسیلی، برداشت چوب از جنگل و بوته از بیابان را به دنبال می‌آورد. تا جایی که بر اساس مطالعات طرح جایگزینی سوخت مناسب، برداشت چوب برای مصارف سوخت در 109 میلیون هکتار کشور قبل از اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها 15 میلیون مترمکعب بوده و بعد از اجرای طرح به طور متوسط 30 تا 40 درصد افزایش یافته است. افزایش فشار دام مراتع از نظر چرای مفرط و خارج فصل در مراتع به دلیل افزایش هزینه تعلیف دستی، البته به مراتب بیشتر از برداشت چوب و هیزم است. این چیزی نیست جز نگاه واحد داشتن به تاثیرات اجرای پروژه‌های ملی نسبت به منابع طبیعی و سایر حوزه‌ها.

سرزمین ایران باید آمایش شود، تسریع در این امر یکی از اقدامات بنیادین پیشگیری است، بدیهی است، سازمان متولی حفاظت، احیا، توسعه و بهره‌برداری از منابع طبیعی کشور بیش از سایر بخش‌ها نیازمند این اقدام ملی است. تکلیف اراضی بستر شهرها، روستاها، جاده‌ها و اراضی کشاورزی و مراکز صنعتی از نظر آمایش سرزمین مشخص است، طبیعی است که در آینده زمین هیچ شهر، روستا، جاده و عرصه کارخانه و کشاورزی به جنگل و مرتع تبدیل نخواهد شد، بلکه این اراضی ملی هستند که به هر دلیل موجه و غیرموجه تغییر کاربری پیدا خواهند کرد، پس به نظر می‌رسد با دخالت هر چه بیشتر نکته نظرات کارشناسان حوزه منابع طبیعی به عنوان راهکار پیشگیری در کاهش تغییر کاربری اراضی منابع طبیعی موثر بیفتد. در کشورهای توسعه‌یافته، جامع‌نگری در پیشگیری عمل خارق‌العاده محسوب نمی‌شود در صورتی که در کشورهای جهان سوم هنوز در مدار شعار چرخیده و کمتر به عمل نزدیک می‌شود.