آژیــر قرمز آژیــرسفیـد

حال قصه‌های آن سال‌ها در مجموعه تلویزیونی «وضعیت سفید» به کارگردانی حمید نعمت‌الله و تهیه‌کنندگی محمدرضا شفیعی به تصویر کشیده شده است. این مجموعه درباره سال‌های موشکباران است؛ آن روزهایی که وقتی آژیر قرمز از رادیو پخش می‌شد، مردم همراه خانواده‌هایشان به پناهگاه می‌رفتند و آنقدر منتظر می‌ماندند تا آژیر سفید را از رادیو بشنوند این سریال این روزها در حال پخش است و گفت‌وگو با عوامل این مجموعه را پیش‌رو دارید.

محمدرضا شفیعی از تهیه‌کنندگان فعال و باسابقه سازمان صداوسیماست که تاکنون تهیه مجموعه‌ها و تله‌فیلم‌های مختلفی همچون جراحت، فاصله‌ها، خونبها، رستگاران، برهوت، بیا می‌بخشیم، جدا‌افتاده و داشتن و نداشتن را به عهده داشته است. وی این روزها مشغول تهیه مجموعه تلویزیونی «شیدایی» به کارگردانی محمدمهدی عسکرپور برای شبکه 3 سیماست. محمدرضا شفیعی با ساخت مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید تلاش کرده یک اثر متفاوت را در کارنامه هنری‌اش به ثبت برساند.

شفیعی در پاسخ به این سوال ‌که چطور تهیه مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید را پذیرفته، می‌گوید: این مجموعه تلویزیونی در مقایسه با آثار نمایشی چه فیلم تلویزیونی و چه مجموعه تفاوت‌های زیادی دارد، چراکه به فضای سال‌های جنگ و اتفاقاتی که در آن سال‌ها مردم با آنها روبه‌رو بودند، می‌پردازد. در مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید، روایتگر داستان خانواده‌ای در تهران هستیم که با ماجراهای مختلفی رو‌به‌رو می‌شوند. از سوی دیگر در این مجموعه برخلاف دیگر آثاری که درباره جنگ ساخته می‌شود به توپ و تانک و فضای جنگ نپرداختیم، بلکه تلاش کردیم به اتفاقاتی که در شهر افتاده، بپردازیم؛ بنابراین تفاوت‌های بسیاری برای مخاطبان خواهد داشت.

روبه‌رو شدن با اثری که تعدد لوکیشن و بازیگر دارد مسلماً‌دشوار است و قطعا عوامل سازنده وضعیت سفید هم با این مسائل مواجه شدند. تهیه‌کننده وضعیت سفید دراین‌باره می‌گوید: در این مجموعه با تعدد لوکیشن و بازیگر روبه‌رو بودیم. این مجموعه 35 بازیگر داشت. به همین دلیل کار چندان راحت نبود و سختی‌های خودش را داشت.

شفیعی درباره لوکیشن نیز چنین توضیح می‌دهد: معماری شهر نسبت به چند سال پیش تغییر زیادی کرده است، چه برسد به این‌که درباره سال‌های دفاع مقدس مجموعه‌ای را تهیه و پخش کنیم. اگر بخواهیم درباره تاریخ قدیم اثری بسازیم آنقدر مشکل نداریم چرا که تکلیف ما درخصوص تاریخ گذشته مشخص است، اما در تاریخ معاصر و فضای معماری شهر تغییرات زیادی داشته است. به همین دلیل مجموعه‌ای خاطره‌انگیز است، هم برای مخاطب و هم برای عوامل سازنده. برای مخاطب خاطره‌انگیز است چرا که همه ما خاطراتی تلخ و شیرینی از روزهای جنگ داریم و با دیدن این سریال بسیاری از خاطرات زنده می‌شود. برای عوامل هم از این نظر که در بطن کار حضور دارند، خاطره‌انگیز است. شاید سختی‌هایی را که ما در ساخت این مجموعه متحمل شدیم یک مخاطب عام حس نکند، اما مخاطبی که اهل فن باشد براحتی متوجه می‌شود در ساخت مجموعه‌ای با این تعدد بازیگر و لوکیشن مشکلات زیادی داشتیم.

وی ادامه می‌دهد: ما برای تهیه مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید بناچار باید برخی دکورها را می‌ساختیم و همین مساله نه تنها کار ما را خیلی سخت ‌کرد، بلکه زمان تصویربرداری هم طولانی‌تر شد تا این مجموعه ایرادی در این خصوص نداشته باشد و فضای قصه کاملا برای مخاطبان باورپذیر و قابل لمس باشد.

تهیه‌کننده مجموعه وضعیت سفید در پاسخ به این‌که وجه تمایز وضعیت سفید با دیگر سریال‌های ساخته شده درباره دفاع مقدس چیست، این‌گونه می‌گوید: ویژگی مهم مجموعه، شخصیت‌محور و خانواده‌محوربودنش است. وقتی قرار است در یک صحنه 4 یا 5 بازیگر بازی داشته باشند کار سخت می‌شود، چه برسد به این‌که در یک صحنه 30 بازیگر حضور داشته باشند. در واقع باید اشاره کنم 50درصد هر قسمت از مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید که 50 تا 60 دقیقه است مربوط به صحنه‌‌هایی می‌شود که تعداد بازیگران آنها زیاد است.

شفیعی خاطرنشان می‌کند: شخصیت‌محور بودن مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید برای مخاطبان تلویزیون جذابیت‌های فراوانی خواهد داشت و داستان برایشان ویژه‌تر خواهد بود. در مجموع بینندگان در این کار شاهد شخصیت‌های متفاوتی هستند.

شفیعی درباره پخش هرشبی مجموعه وضعیت سفید می‌گوید: مدیران شبکه 3 تصمیم گرفتند مجموعه‌ها را به صورت هر شبی پخش کنند، چرا که معتقدند این نوع پخش مخاطب‌پسندتر است.

این تهیه‌کننده درباره انتخاب حمید نعمت‌الله برای کارگردانی مجموعه وضعیت سفید می‌گوید: من قبل از ساخت این مجموعه 3 تله‌فیلم «ای‌دوست مرا به خاطرآور»، «بیا از گذشته حرف بزنیم» و «فریدون مهربان است» را با او کار کرده بودم، بنابراین با روحیات او در کار آشنا بودم. در ضمن این‌که او جزو کارگردانان توانمند است و همیشه کارهایش مورد استقبال مردم و منتقدان قرار گرفته است. در واقع آثار او، هم برای مخاطبان عام و هم خاص است و معتقدم کار سختی است که کارگردانی بتواند نظر طیف‌های خاص را جلب کند، اما آثاری که نعمت‌الله می‌سازد، این ویژگی را دارند. در این مجموعه حمید نعمت‌الله فقط از بازیگران مطرح استفاده نکرده، بلکه از بازیگران غیرچهره هم بهره برده است.

تهیه‌کننده مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید درباره انتخاب بازیگران و این‌که با توجه به تولید انبوه فیلم‌ها و مجموعه‌های تلویزیونی توانسته‌اند بازیگرانی را که مدنظر داشتند، جذب کنند یا نه، می‌گوید: خوشبختانه توانستیم بازیگرانی را که مد نظرمان بود، جذب کنیم. البته انتخاب بازیگران را آقای نعمت‌الله انجام داد و در بخش‌هایی هم من مشورت دادم. بخشی از بازیگران از چهره‌های مطرح سینما و تلویزیون هستند و بخشی دیگر از بازیگران غیرچهره. نقش‌های بازیگران غیرچهره هم کم از بازیگران چهره نبود و همین مساله به تفاوت‌های این مجموعه افزوده است. اما از نتیجه کار راضی هستیم و بازیگران هم تلاش خودشان را کردند.

شفیعی درباره بخش‌های زنده‌یاد مهین شهابی در این مجموعه می‌گوید: بعد از بیمار شدن زنده‌یاد مهین شهابی ناچار شدیم صحنه‌هایی را که با ایشان ضبط کرده بودیم دوباره تکرار کنیم، بنابراین زمان تصویربرداری طولانی شد. بخش‌هایی را که با مهین شهابی تصویربرداری شده بود، کنار گذاشتیم و صحنه‌ها را با بازی شهین تسلیمی ضبط کردیم.

فیلمنامه مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید را هادی مقدم‌دوست و حمید نعمت‌الله نوشتند. نعمت‌الله و مقدم‌دوست حدود 2 سال روی قصه این مجموعه کار کردند. سال 87 این طرح را به تلویزیون ارائه و بعد از تصویب، همان سال نگارش را به صورت جدی‌تر آغاز کردند و سال 88 مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید کلید خورد و تصویربرداری آن در اردیبهشت امسال به پایان رسید.

مقدم‌دوست درباره شکل‌گیری این فیلمنامه می‌گوید: مجموعه وضعیت سفید را همراه حمید نعمت‌الله نوشتم. این پدیده که در سال‌های حملات موشکی به شهرها برخی از مردم به صورت دسته‌جمعی و خانوادگی به نقطه‌ای از اطراف شهر می‌رفتند، اولین ایده‌ای بود که به نظرمان قابلیت کار نمایشی داشت.

مقدم‌دوست می‌گوید: در سینمای دفاع مقدس خیلی کم به ماجراهای پشت جبهه و جنگ پرداخته می‌شود که در نگارش فیلمنامه مجموعه وضعیت سفید به این نکته توجه شده است.

مقدم‌دوست در پاسخ به این‌که فیلمنامه هنگام فیلمبرداری تغییر کرد یا خیر؟ می‌گوید: در طول فیلمبرداری برای غنی‌تر شدن کار، فیلمنامه را رتوش می‌کنیم، یعنی با توجه به بازیگران، محل فیلمبرداری و امکانات موجود فیلمنامه را تا حدودی پرورش می‌دهیم و گاهی هم با توجه به قابلیت بازیگر فیلمنامه ارتقا می‌یابد که به لطف خدا در نگارش وضعیت سفید هم این‌گونه بود. بازیگری نداشتیم که به دلیل ناکارآمدی موجب نزول قصه شود، بلکه هر چه بود ارتقاء سطح بود.

مقدم دوست یادآور می‌شود: در دوران موشکباران شهرها، مردم تجربه خاصی از دوران دفاع مقدس دارند که آن تجربه در فیلم‌ها و هدف ما یادآوری زمان موشکباران و آشنایی نسل جدید با حوادث آن دوران بود و آن را در یک روایت تاریخی که برای مردم اتفاق افتاده بود، به تصویر کشیدیم.

وی می‌گوید: خیلی از مردم برای این که از موشکباران دور باشند خانوادگی به محلی دورتر می‌رفتند که آن را دستمایه داستان وضعیت سفید در یک موقعیت نمایشی کردیم که وجوه تاریخی دارد.

نویسنده فیلمنامه در پاسخ به این‌که هنگام نگارش فیلمنامه چقدر بازیگر را در نظر گرفته است، توضیح می‌دهد: در نگارش هر فیلمنامه، عجله‌ای برای به پایان رساندن آن نداریم، بلکه خوب روی آن فکر می‌کنیم و شخصیت‌ها را پرورش می‌دهیم و در طول نگارش به بازیگر فکر نمی‌کنیم و سعی می‌کنیم شخصیت را به عمل آوریم، چون وقتی نویسنده به یک بازیگر اتکا کند ممکن است آن بازیگر بنا به دلایلی نیاید. پس بهتر است روی فیلمنامه و شخصیت‌ها کار کند و شخصیت را قوی پرورش بدهد که اگر هر بازیگر سر کار آمد به عنوان یک چهره بتواند مطابق با آنچه نوشته شده است به دیگران معرفی شود. اما هنگام فیلمبرداری که بازیگر حضور دارد و با خود قابلیت‌هایی به همراه می‌آورد، با توجه به توانایی بازیگر فیلمنامه را ارتقا می‌دهیم.

مقدم دوست درباره اهمیت مخاطب‌شناسی و نگاه بومی هنگام نگارش فیلمنامه تصریح می‌کند: مخاطب‌شناسی 2 وجه دارد. اول، سلیقه مخاطب است و وجه دیگر، نیاز اوست. گاهی ممکن است مخاطب چیزی را بپسندد که به آن نیاز ندارد، اما نویسنده باید سلیقه و نیاز مخاطب را در نظر بگیرد و سعی کند به‌طور همزمان کاری ارائه دهند که هم مورد سلیقه مخاطب باشد و هم مورد نیاز مخاطب در واقع نباید با چشمانی بسته فیلمنامه نوشت و تجربیات گذشته را تکرار کرد، بلکه باید با نگاهی گسترده به دنبال سلیقه و نیاز مخاطب رفت. فیلمنامه‌نویس باید با انگیزه به دنبال مخاطب‌شناسی برود و پژوهش کند. در این صورت به طور حتم فیلمنامه او تأثیرگذار می‌شود. فیلمنامه‌های ضعیف هنر بازیگران را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و باعث می‌شود عمر دوران محبوبیتشان کوتاه شود. یعنی اگر فیلمنامه ضعیف باشد هنرپیشه درجه یک سینما هم کار خوبی ارائه نمی‌دهد و نزول می‌کند.

اصغرنقی‌زاده متولد ۱۳۴۱ تهران است. این بازیگر که بیشتر با فیلم‌های دفاع مقدس شناخته می‌شود، در بسیاری از فیلم‌های برتر حوزه جنگ، ایفای نقش کرده که از میان آنها می‌توان به وصل نیکان، از کرخه تا راین، خاکستر سبز، آژانس شیشه‌ای و... اشاره کرد.

نقی‌زاده از انگیزه حضورش در آثار دفاع مقدس می‌گوید: بازی در سینما و تئاتر را از سال‌های 55 و 56 همزمان با دوران تحصیلم در دبیرستان شروع کردم. حدود سال‌های 59و60 همزمان با تشکیل حوزه هنری به تئاتر رفتم. نخستین جرقه برای بازی در فیلم‌های جنگی و دفاع مقدس با دیدن فیلم دیده‌بان اثر ابراهیم حاتمی‌کیا در ذهنم ایجاد شد و تصمیم گرفتم روی این قضیه کار و یاد شهیدان را زنده کنم، یاد دوستانی که برای این انقلاب جنگیدند و تلاش کردند.

بازیگر مجموعه وضعیت سفید درباره حضورش در این مجموعه می‌گوید: فیلمبرداری این کار از 25 آبان 88 در مدرسه شهادت ورامین کلید خورد و پس از افت و خیزهای فراوان سرانجام روز 25 اردیبهشت امسال با ضبط سکانس‌های پایانی واقع در شهرک دفاع مقدس به پایان رسید. وقتی بازی در این مجموعه به من پیشنهاد شد، فیلمنامه را مطالعه کردم و وقتی دیدم قصه مربوط به زمان موشکباران است، و آن زمان را لمس کرده‌ام. احساس کردم می‌توانم با قصه ارتباط برقرار کنم، دوران تلخ موشکباران برایم بدترین دوران است. دشمن توانایی این را نداشت بر ما غلبه کند، پس به خانواده‌های ما هجوم می‌آورد و این برای من بدترین دوران بود. لذتبخش‌ترین دوران در آن زمان هم آزادسازی خرمشهر بود و به زیبایی در ذهنم حک شده است.

معمولا آثار تاریخی با تعداد بازیگرهای زیاد که هم حرفه‌ای و غیر حرفه‌ای هستند ساخته می‌شود و سختی‌های خاصی برای عوامل سازنده از جمله بازیگران حرفه‌ای‌تر به همراه دارد. نقی‌زاده دراین‌باره می‌گوید: این مجموعه نابازیگر نداشت، بلکه عده‌ای تجربه بیشتری داشتند و عده‌ای کم‌تجربه‌تر بودند و از طرفی آقای نعمت‌الله اجازه نمی‌دادند آنچه بازیگر می‌خواند باشد بلکه خط اصلی را خود ایشان می‌دادند. ایشان به دنبال این بودند که یک زندگی طبیعی را نمایش دهند و برای همین همه چیز طبیعی بود و مانند بعضی فیلم‌ها اتو کشیده نبود، بنابراین بازیگران بازی نمی‌کردند بلکه زندگی می‌کردند.

حمید نعمت‌الله، جزو کارگردانان توانمند سینماست و با این‌که 2 اثر سینمایی ساخته، توانسته نظر مردم و منتقدان را جلب کند. او فیلم سینمایی بوتیک را سال 1381 و بی‌پولی را سال 1387 کارگردانی کرد. البته او غیر از این دو فیلم سینمایی چند تله‌فیلم هم کارگردانی کرده است. نعمت‌الله با ساخت وضعیت سفید نخستین تجربه سریال‌سازش را کسب کرده است. نقی‌زاده درباره تجربه همکاری‌اش با این کارگردان می‌گوید: تجربه بسیار خوبی بود. ایشان تسلط کاملی به کار خود دارند و همین‌طور دقت بسیار بالا که همین دقت بالا موجب شد خروجی وضعیت سفید بسیار خوب شود و امیدوارم مخاطب هم با این سریال ارتباط برقرار کند.

او در پاسخ به این‌که مهم‌ترین ویژگی وضعیت سفید چیست، بیان می‌کند: این مجموعه به تأثیرات وحدت‌بخش و مهرآفرین 8 سال دفاع مقدس و برکات آن دوره می‌پردازد. مجموعه تلویزیونی وضعیت سفید روایتگر خانواده‌ای است که متشکل از چند خواهر و برادر است که به اتفاق مادر پیرشان در حاشیه تهران زندگی می‌کنند و درگیر ماجراهای مختلفی می‌شوند. در این مجموعه برخلاف دیگر آثاری که درباره جنگ ساخته می‌شود و به توپ و تانک و فضای جنگ می‌پردازد به اتفاقاتی که در شهر هنگام جنگ افتاده، پرداخته است و البته نوع فیلمبرداری این مجموعه یکی دیگر از مهم‌ترین ویژگی‌های این کار است. فیلمبرداری به‌گونه‌ای است که مخاطب براحتی می‌تواند با این‌که ارتباط برقرار کند. اگر با دقت به این مجموعه نگاه کنید حس نمی‌کنید تماشاگر فیلم هستید، بلکه به نظر می‌رسد داستان یک زندگی واقعی را از نزدیک می‌بینید.

فیلم‌های دفاع مقدس ساخته می‌شوند تا نسل جدید را با جنگ و حال و هوای مردم آن دوره آشنا کنند، اما آنچه وجود دارد که جوانان رغبتی نشان نمی‌دهند و بیشتر علاقه‌مند به سینمای وسترن هستند. بازیگر نقش عباس آقا در این مجموعه می‌گوید: فیلم‌های وسترن قهرمان پروری است، اما ژانر سینمای جنگ ما قهرمان‌پروری نیست. جوانان امروز ما قهرمان به معنای واقعی را دوست ندارند، بلکه قهرمان با تیر، اسلحه و ابزار را دوست دارند.

وی درباره کارهای بعدی خود می‌گوید: فرشته‌ای از آسمان، فیلمی برای کودکان و نوجوانان است که فرزاد اژدی آن را کارگردانی کرده است و در کنار بازیگرانی چون علیرضا خمسه، شمسی فضل‌اللهی، ماه‌چهره خلیلی، مهیار مجیب، سیدبهرام سروری‌نژاد، مریم توکلی .... بازی کرده‌ام.

سال 1332 در اصفهان به دنیا آمدم. تا 6 سالگی آنجا زندگی می‌کردیم و سپس به تهران آمدیم. پدرم در یک کارخانه ریسندگی فعالیت می‌کرد، البته در اصفهان و پس از انتقالش‌ ما هم به تهران آمدیم. همچنین پدرم همراه جلیل شهناز تار هم می‌نواخت. ما 5 خواهریم که من دختر سوم خانواده هستم. پس از انقلاب هم تا سال 1363 در تئاتر کار می‌‌کردم. تا این‌که بالاخره به سینما و تلویزیون آمدم. پوراندخت مهیمن خود را این‌گونه معرفی می‌کند. بازی او را تا به حال در مجموعه‌هایی همچون محاکمه، چشمان سیاه، آبی، سام و نرگس و... ‌دیدیم. مهیمن در حال حاضر 2 سریال شوق پرواز و وضعیت سفید را روی آنتن دارد.

بازیگر نقش افتخار درباره حضورش در این مجموعه می‌گوید: قبلا در چند تله‌فیلم آقای نعمت‌الله بازی کرده بودم و پس از شش هفت ماه پیشنهاد بازی در این مجموعه به من شد ، من هم پس از مطالعه فیلمنامه بازی در این کار را پذیرفتم.

وی در پاسخ به این‌که چطور خود را به نقش نزدیک می‌کند، می‌گوید: من سعی می‌کنم با نقش‌ها زندگی کنم و نقش بازی نکنم، یعنی در صورتی که قصه را به طور کامل لمس کنم آن کار را می‌پذیرم. در وضعیت سفید هم خودم را رها کردم و تبدیل شدم به افتخاری که قصه از من می‌خواست.

بازیگر مجموعه وضعیت سفید در پاسخ به این سوال ‌که در کدام یک از نقش‌هایتان احساس کردید خودتان هستید، توضیح می‌دهد: راستش را بخواهید، نمی‌‌توانم بگویم. چرا که یکی دو کار نبوده اما شده که از بعضی کارهایم خوشم نیامده و حتی در زمان پخش، آنها را ندیدم.

بازیگر نقش افتخار در مورد حفظ کردن دیالوگ‌هایش در طول کار می‌گوید: شاید تعریف باشد، اما حافظه‌ام قوی است. دیالوگ‌ها را با سرعت حفظ می‌‌کنم و این یکی از خصوصیات هنری من است.

مهیمن درباره تجربه همکاری‌اش با حمید نعمت‌الله می‌گوید: حمید نعمت‌الله شخصیت صبور و آرامی دارد و بازیگر با خیال راحت به او اعتماد می‌کند و مطمئن است خروجی کارش خوب و قابل قبول است. او در پاسخ به این‌که وجه تمایز وضعیت سفید با دیگر آثار دفاع مقدس چیست؟ می‌گوید: برخلاف سایر آثار با موضوع دفاع مقدس، این مجموعه موضوعی را به نمایش می‌گذارد که تا امروز دیده نشده است به نظرم این مهم‌ترین وجه تمایز این مجوعه با سایر آثار دفاع مقدس است.

مهیمن در پاسخ به این‌که وضعیت آثار دفاع مقدس را در تلویزیون چطور ارزیابی می‌کند، می‌گوید: عظمت جنگ آن‌گونه که باید در هیچ آثار نمایشی‌ای دیده نمی‌شود. باید گفت هر چقدر هم یک کارگردان و تهیه‌کننده و فیلمنامه‌نویس تلاش کنند نمی‌توانند آن بزرگی را در قالب یک اثر نمایشی نشان دهند. اما در حالت کلی باید بگویم وضعیت امروز آثار دفاع مقدس در تلویزیون خوب است و آقای نعمت‌الله در این مجموعه سال‌های جنگ را خیلی خوب به تصویر کشیده‌ است.

بازیگر نقش افتخار در مورد کارهای بعدی خود می‌گوید: قرار است در آینده‌ای خیلی نزدیک در تله‌فیلمی که دنباله بیا از گذشته صحبت کنیم است، همکاری کنم.

سکانس آخر: هر چقدر که درباره جنگ و حواشی آن کارهای نمایشی بسازیم باز هم کم است و هنوز قصه‌های زیادی وجود دارند که به آنها نپرداخته‌ایم.

اما دست‌کم ساخت آثاری همچون وضعیت سفید می‌توانند یادآور برهه‌ای از 8 سال دفاع مقدس باشند.

به هر حال هنوز راه زیادی در پیش‌رو داریم و همین‌طور خاطرات خاک خورده کهنه‌ای....