گلستان را طور دیگری ببینید

 بی‌شک بسیاری از شما خوانندگان عزیز چمدان نیز از این قاعده مستثنا نیستید. بنابراین بیایید‌ این بار که به استان زیبای گلستان سفر کردید پس از گشت و گذار در جنگل سرسبز و طرب‌انگیز ناهارخوران راهی شهرستان مینودشت شوید و از دیدنی‌های تاریخی و باستانی آنجا که برخی از آنها را برایتان معرفی می‌کنیم، لذت ببرید.

مینودشت تقریبا در شرق استان گلستان واقع شده و فاصله زیادی با استان خراسان در شرق و استان سمنان در جنوب ندارد. پس اگر مسافر هر یک از این دو استان هم باشید راه‌های دسترسی به مینودشت آسان خواهد بود.

نام قدیم مینودشت حاجیلر بوده‌است. این را گفتیم چون هنوز برخی از اهالی این استان مینودشت را به نام قدیمی‌اش می‌شناسند. شما در این منطقه با گویش‌های متفاوتی مواجه خواهید شد؛ چراکه بسیاری از ساکنان آنجا اصالتا خراسانی، شاهرودی، سیستانی، ترکمن، بلوچ و حتی آذری هستند. گفته می‌شود در زمان صفویان گروهی از ایلات آذربایجان، همزمان با مهاجرت گروهی از مردم استان فارس به این سامان کوچ داده شده‌اند. این منطقه به دلیل شرایط مساعد آب و هوایی و جغرافیایی همیشه مورد توجه بوده و در پیدایش تمدن و توسعه و تکوین تاریخ بشری نقش زیادی داشته است. بقایای تمدن و کاوش‌ها و پژوهش‌ها نشان از یک پیشینه تاریخی بسیار کهن و غنی از فرهنگ و تمدن در این منطقه می‌دهد. تاکنون حدود 300 محوطه، تپه، غار و ابنیه تاریخی ‌‌ـ‌ فرهنگی در این شهرستان شناسایی شده است که از این شمار تعداد 112 اثر آن در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. بنابراین علاقه‌مندان به گردشگری فرهنگی و تاریخی پس از سفر به مینودشت و به طور کلی استان گلستان، هرگز دست خالی باز نخواهند گشت.

تپه باستانی بازگیر درجنوب شرقی روستای بازگیر و درحاشیه ضلع غربی رودخانه ترکولو در 2 کیلومتری شمال شهر مینودشت قرار دارد. در حقیقت روستای بازگیر به واسطه این اثر تاریخی ـ فرهنگی در مجامع علمی ‌کشور شناخته شده است. از آنجا که بخش‌های زیادی از این منطقه را زمین‌های کشاورزی در بر گرفته است، چند سال پیش عده‌ای از روستاییان تصمیم به حفر چاه عمیق در آن حوالی گرفتند و در جریان این عملیات بود که به گنجینه بزرگی از تمدن 7000 ساله برخوردند. پس از آن‌که این محوطه را به باستان‌شناسان سپردند، اشیا و سفالینه‌هایی از آنجا به دست آمد که مایه شگفتی کاوشگران و کارشناسان درباره پیشرفت و غنای فرهنگی ساکنان قدیم این شهر شد. وقتی به این منطقه وارد می‌شوید و قسمت‌های حفاری شده را نگاه می‌کنید، دیوارها و پلکانی را می‌بینید که بسیار دقیق و زیبا ساخته شده‌اند و هر بیننده‌ای متوجه می‌شود که رعایت اصول مهندسی برای مردم متمدنی که هزاره‌های پیشین در آنجا زندگی می‌کردند تا چه اندازه مهم بوده است.

نکته جالب دیگر آن‌که این منطقه در دوره‌های مختلف، از جمله دوره هخامنشی و اشکانی سکونتگاه مردم بوده است‌. سال گذشته بیش از 500 شئ فلزی از آنجا به دست آمد که به عنوان یکی از بزرگ‌ترین گنجینه‌های فلزی در تاریخ باستان‌شناسی ایران معرفی شد. این آثار مربوط به 1800 سال پیش از میلاد است.

استان گلستان در نواحی غربی خود نیز دیدنی‌های زیادی دارد که بخش قابل توجهی از آنها در حوالی و داخل شهر گنبد کاووس است. شهر تاریخی جرجان که اکنون بقایای آن در حدود 3 کیلومتری مغرب گنبد کاووس قرار دارد، قرن‌ها مرکز ولایات جرجان و طبرستان به‌شمار می‌آمد. اما گرگان یا جرجان پیش از اینها نیز در عهد باستان یکی از مناطق مهم ایران به شمار می‌آمده و داریوش هخامنشی نام آنجا را به عنوان یکی از مراکز حکومتی خود در کتیبه بیستون آورده است. مورخان یونانی نام این منطقه را به صورت هیرکانی ثبت کرده‌اند و در دوره اسکندر نیز اهمیتش تا آنجا بوده که حتی دریای خزر را به نام دریای هیرکانی می‌شناختند. بنابر گزارش‌های موجود، ترکمن‌های محلی در ۱۳۲۹ شمسی آثار تاریخی جرجان را پیدا کردند و تا ۱۳۴۵ از مصالح آن برای احداث بناهای جدید روستاییان استفاده می‌شد! یعنی شما گردشگر عزیز اگر به دنبال دسترسی به خشتی از ساختمان‌های باستانی منطقه هیرکانی باشید، می‌توانید آن را در برخی از خانه‌های قدیمی‌ روستاهای آن اطراف پیدا کنید! بخش‌های قابل توجهی از این محوطه نیز بعدها تبدیل به زمین کشاورزی شد. امروزه از ۱۲۰۰ هکتار مساحت شهر جرجان، بقایایی در حدود ۱۵۰ هکتار به جای ‌مانده است که توصیه می‌کنیم دیدار از این بخش باقی‌مانده را هرگز از دست ندهید. زیرا بهترین نمونه‌های معماری پیش از اسلام و اوایل دوره اسلامی ‌در قسمت‌های کاوش شده به وضوح قابل مشاهده است. وقتی به آن منطقه می‌روید خوب است بدانید جرجان یا هیرکان از دوران باستان تا وقوع زلزله در قرون اولیه اسلامی ‌یکی از آبادترین و بزرگ‌ترین شهرهای ایران بوده که صنعت شیشه‌گری در این شهر به اوج خود رسید. بناهای مذهبی، دولتی و کارگاه‌های صنعتی شهر در میان و اطراف ارگ قدیم شهر ساخته شده بودند. خیابان‌های متعددی نیز در حفاری‌ها از زیر خاک بیرون آمده که این خیابان‌ها، با طرح شبکه‌بندی، از شمال به جنوب و از مشرق به مغرب امتداد داشته و تقریبا تمامی‌ شهر را در بر می‌گرفته ‌است. خیابان شمالی جنوبی، متعلق به دوره سامانی بوده که در دوره سلجوقی بازسازی شده ‌است و آثار ساختمانی متعددی در طرفین آن دیده می‌شود.

طی کاوش‌ها، بقایای چند اثر ساختمانی از دوره سامانی و سلجوقی، با اتاق‌ها، چاه‌های متعدد، آبراهه و حوض‌های آجری و نیز مسجدی از دوره سلجوقی با طرحی 4 ایوانی و اتاق‌های متعدد یافت شد. در این حفاری‌ها تعداد زیادی ظرف و اشیای سفالی، آبگینه، سکه، مصنوعات فلزی، کاشی و اشیای استخوانی که قدمت برخی از آنها به 2 تا 3 هزار سال پیش از میلاد می‌رسد، نیز به دست آمد.

علاوه بر اینها یکی دیگر از بقایای جالب و دیدنی گنبد کاووس قسمت‌هایی از دیوار دفاعی اسکندر است که می‌توانید آن را در بخش مرکزی گنبد کاووس و در حوالی دهستان آق‌آباد مشاهده کنید. این دیوار که به دیوار دشت گرگان نیز شهرت دارد، بزرگ‌ترین دیوار دفاعی دنیا پس از دیوار چین است و در بررسی‌های کارشناسانه مشخص گردیده ساخت آن در دوره اشکانی آغاز شده و سازندگان آن علاوه بر احاطه کامل بر فنون معماری عهد باستان، با دانش هواشناسی (برای در نظر گرفتن چگونگی بادهای محلی) بخوبی آشنایی داشته‌اند. این دیوار پس از اشکانیان در دوره ساسانیان بازسازی شد و نام‌هایی چون سد انوشیروان و سد فیروز به خود گرفت. از پای این دیوار نیز اشیای تاریخی زیادی به دست آمده که برخی از آنها را می‌توانید در موزه گرگان ببینید.