از رقابت تا همدلی

صبح یک روز پاییزی در استودیوی شماره یک ساختمان شهدای رادیو که محل ضبط برنامه دانش و هوش است، مهمان برنامه می‌شوم.

پشت اتاقک شیشه‌ای 3 گروه شرکت‌کننده در جایگاه‌های خود پشت میکروفن قرار گرفته‌اند.

مهشید محمدملکی، صدا بردار برنامه از پشت اتاقک شیشه‌ای توضیحات لازم را به شرکت‌کنندگان می‌دهد که صدایی اضافه تولید نشود.

آرم برنامه با صدای خانم آل عباس و محمود رضا قدیریان همراه با افکت پیدا شدن فرکانس رادیو پخش می‌شود.

محمدرضا احمدی‌موحد ـ که غیر از اجرا سردبیری را نیز به عهده دارد ـ درخصوص قسمت‌های مختلف برنامه برایم توضیح می‌دهد: در پایان هر بخش، بخش ویژه جمله یابی اجرا می‌شود که حدیثی از ائمه انتخاب و 3 گروه شرکت‌کننده با پیش‌بینی حروف، حدیث مورد نظر را پیدا و امتیاز مناسبی دریافت می‌کنند. در بخش دوم که بازی 20سوالی است، اوج هیجان، طنز و شادی در این برنامه دیده می‌شود. مرحله سوم معمای ریاضی است و علیرضا محمدی معمولا سوالات این بخش را طرح می‌کند. در مرحله چهارم بازی معروف اسم‌ ـ فامیل بین شرکت‌کنندگان برگزار می‌شود. برای هرگروه یک حرف در نظر گرفته می‌شود که با آن اسم ـ فامیل شروع می‌شود که شامل 20 مورد 10 امتیازی است، چنانچه پاسخ‌ها تکراری باشد، امتیاز منفی تعلق می‌گیرد. احمدی با هیجان ادامه می‌دهد: پاسخ برخی از شرکت‌کنندگان آنقدر در نوع خود جالب و شنیدنی است که حال و هوای برنامه را عوض می‌کند. احمدی بخش‌های دیگر برنامه را این‌طور توضیح می‌دهد: در مرحله پنجم شناخت موسیقی است تیتراژ سریال‌های تلویزیونی برای هر گروه پخش می‌شود. اگر گروهی نتوانست پاسخگوی سوال خود باشد، گروه‌های دیگر فرصت جواب دادن دارند. در مرحله حضورذهن که بازی با اعداد است سرعت، دقت و هوش خوب شرکت‌کنندگان را می‌طلبد.

وقتی از احمدی درخصوص اجرای این مسابقه رادیویی و تفاوتش با دیگر برنامه‌هایی که اجرا می‌کند، می‌پرسم او می‌گوید: لحن اجرایم در این برنامه با برنامه‌های دیگر کاملا متفاوت است. هرگز از انرژی، سرعت و دقت در اجرایم کاسته نمی‌شود. اینجا به خاطر شرایط خاص مسابقه لحن و آهنگ و بیانم تفاوت دارد و بر حسب قسمت‌های مسابقه، شرایط اجرایم با شرایط آن تغییر می‌کند. مثلا در بخش اطلاعات عمومی، جملات بهتر ادا می‌شود تا مخاطب سوالاتش را بخوبی متوجه شود و آگاهی لازم را پیدا کند اما در بخش چهارم (اسم ـ فامیل‌) آنقدر سرعت بالا می‌رود تا شرکت‌کننده برای پاسخ دادن، دست‌وپایش را گم می‌کند و همین مساله موجب جذابیت برنامه می‌شود.

وقتی از احمدی می‌پرسم مخاطبان را چطور به برنامه دعوت می‌کنید، می‌گوید: من بعضی اوقات مهدی ساعی و ندا اسماعیلی پیامک‌هایی را که به برنامه زده می‌شود می‌خوانیم، اسامی را یادداشت می‌کنیم، برحسب اولویت پیامک با آنها تماس می‌گیریم و برای شرکت در مسابقه دعوت می‌کنیم. در همین جا لازم است شرمندگی خود را نسبت به هموطنان خوب شهرستانی اعلام کنیم. چون شرایط برای دعوت از هموطنان خوبمان از شهرهای دور مهیا نیست. احمدی از این‌که در مسابقه دانش و هوش نمی‌توانند زمینه را برای حضور همه مخاطبان خود از اقصی نقاط ایران فراهم کنند، اظهار تاسف می‌کند و می‌گوید: شاید یک هموطن شهرستانی توقع داشته باشد برای سفر به تهران و شرکت در مسابقه شرایطی از رادیو ایران برایش مهیا شود اما این امر میسر نخواهد بود .

وقتی از او می‌پرسم سخت نیست که گاهی به‌طور همزمان، هم اجرای برنامه و هم سردبیری آن را برعهده دارید، پاسخ می‌دهد: چون با مهدی ساعی هماهنگی لازم را دارم و داخل استودیو خیلی خوب با هم ارتباط برقرار می‌کنیم، برنامه بخوبی پیش می‌رود و شاید سختی کار سردبیری همزمان و اجرا برایم ساده‌تر شود. درست مثل روی خط ورزش جایی که با جواد فیاضی عنوان شغلی برایمان اصلا مهم نیست و تنها به موفقیت برنامه، رضایت شنونده و برنامه‌ای شایسته رادیو ایران فکر می‌کنیم.

در فرصتی که اواسط برنامه پیش می‌آید، مهدی ساعی ـ که 8 ماه است تهیه‌کنندگی مسابقه دانش و هوش و همچنین یک هفته در میان هم سردبیری این مسابقه رادیویی را به عهده دارد ـ درخصوص موسیقی‌هایی که در بخش‌های مختلف استفاده می‌کند، برایم توضیح می‌دهد: چون مسابقه از 6 تا 7 قسمت تشکیل شده برای هر بخش یک پالس یا موسیقی خاصی استفاده کردیم تا بتوانیم تقسیم‌بندی مناسبی بین بخش‌ها ایجاد کنیم و موسیقی‌های انتخاب شده متناسب با سوالاتی است که در آن بخش مطرح می‌شود.

او درخصوص انتخاب موسیقی می‌گوید: با توجه به نوع برنامه که مفرح ولی با محتوای علمی است، موسیقی انتخاب می‌شود و ریتم در این برنامه از جایگاه خاصی برخوردار است.

ساعی که تهیه دانش و هوش، اولین تجربه مسابقه رادیویی‌اش به‌شمار می‌رود، می‌گوید: موسیقی‌هایی که برای بخش‌های برنامه انتخاب می‌شود، باید مشخصاتی داشته باشد. این‌که تداعی‌گر گذر زمان برای شرکت‌کننده باشد. همچنین باید به صورتی انتخاب شود که ایجاد هیجان هم برای شرکت کننده داشته باشد و این موسیقی‌ها دقیقا براساس همین خواص انتخاب شده و مناسب برای بخش‌های مسابقه رادیویی است.

وقتی از ساعی می‌پرسم در بخش موسیقی از تیتراژ چه سریال‌های تلویزیونی استفاده می‌شود، می‌افزاید: در بخش موسیقی تیتراژ سریال‌های تلویزیونی سعی می‌کنیم از سریال‌هایی که در سالیان دور از رسانه ملی پخش می‌شده استفاده کنیم تا هم یک یادآوری برای شنوندگان شود و هم بتوانیم به این منظور توضیحی در مورد آن سریال بدهیم.

او با اشاره به تغییرات احتمالی برنامه در فصل پاییز می‌گوید: قرار است بخش‌های جدیدی به برنامه اضافه یا جایگزین شود. می‌خواهیم یک بخش در مورد تیتراژ برنامه‌های رادیویی ایران داشته باشیم که ضمن تنوع در کار به معرفی برنامه‌های رادیو بپردازیم. همچنین چون مخاطبان، استقبال زیادی از بخش ایرانگردی کرده‌اند، می‌خواهیم این بخش را نیز اضافه کنیم. ساعی با اشاره به مخاطبان زیاد این برنامه که خواهان حضور و شرکت در این مسابقه رادیویی هستند، بیان می‌کند:‌ این برنامه مخاطبان بی‌شماری خارج از تهران دارد، اما مشکل اینجاست که دعوت از این مخاطبان برای ما فعلا مقدور نیست ولی مقدماتی صورت گرفته که اگر مشارکتی انجام شود، در استان‌های مختلف برنامه را ضبط کنیم.

وقتی از ساعی می‌پرسم تهیه و سردبیری کار با هم برایت سخت نیست، می‌گوید: اگر بحث تهیه‌کنندگی را کنار بگذاریم، باید به این نکته اشاره کنم که 2 بخش سردبیری و طراحی سوال باید موازی هم صورت گیرد. یک نفر باید این دو مسوولیت را با هم داشته باشد تا هم بتواند تسلط کافی روی محتوای برنامه و هم سوالات مطرح شده داشته باشد.

او درباره طراحی سوالات توضیح می‌دهد: شاید طراحی سوال‌ها به نظر ساده برسد، ولی برای رادیو و مخاطب این رسانه زمان زیادی می‌طلبد. یک بخش از سوالات مطرح شده این مسابقه جدولی است و شما درحل جدول با تعداد مشخصی خانه مواجهید، ولی در رادیو باید سوالاتی انتخاب بشود که حتما تک‌جوابی باشند و چند جواب برای یک سوال در این‌گونه مسابقات باعث سردرگمی مخاطب و شرکت‌کننده می‌شود. از طرف دیگر باید سوالات به‌گونه‌ای مطرح شود که شنونده ترغیب بشود همراهی‌اش را با مسابقه و رادیو حفظ بکند و این برنامه آزمونی هم برای شرکت‌کنندگان باشد.

وقتی از او درخصوص تعداد پیامک‌های برنامه می‌پرسم، می‌گوید: پیامک‌های برنامه نشان می‌دهد برنامه مخاطبان زیادی پیدا کرده و جایگاهی در بخش شنوندگان دارد و چون مسابقه عصرهای جمعه پخش می‌شود، مخاطبان زیادی چه به صورت تصادفی چه به صورت مخاطب خاص، این برنامه را دنبال می‌کنند. همچنین برنامه بین همکاران خودمان در رادیو هم مخاطبان زیادی پیدا کرده و این نشان می‌دهد مسابقه رادیویی جذابیت دارد، البته به شرطی که درست پرداخته شود و بار محتوای مناسبی برای مخاطبان داشته باشد.

همان ابتدای صحبت علیرضا محمدی، کارشناس مسابقه با اشاره به هماهنگی خوبی که میان عوامل برنامه وجود دارد، می‌گوید: هماهنگی خوبی بین عوامل مسابقه وجود دارد. یک جور همدلی و وفاق. حرف همدیگر را بخوبی درک می‌کنیم و در جهت ایجاد تغییرات کاملا باز با هم برخورد می‌کنیم و نظرات افراد در مورد تغییراتی که باید در مسابقه اعمال شود یا آنچه تاکنون اعمال شده، براحتی پذیرفته شده است.

محمدی درخصوص طراحی سوال‌های مسابقه می‌افزاید: روال برنامه این‌طور بوده که سردبیر هر برنامه، سوالات آن برنامه را طرح می‌کند و آنها تعامل نزدیکی با من به عنوان کارشناس دارند. در مورد سوال‌ها اگر احیانا نظری داشته باشم اعمال می‌کنم. البته گاه سوالات بخش تست هوش مسابقه را که اغلب به صورت ریاضی و محاسباتی است، طراحی می‌کنم.

وقتی از او درخصوص هماهنگی که میان او و احمدی (مجری) وجود دارد، می‌پرسم می‌گوید: بیشتر مواقع کارشناس در برنامه‌هایی که مسابقه بوده نقش یک فرد منفعل را بازی می‌کند. به مرور به این نتیجه رسیدیم همراه با آقای احمدی ـ که اجرای مسابقه را برعهده دارند ـ زمینه‌ای را برای این امر فراهم بکنیم که دلهره و استرس شرکت‌کننده‌ها را پایین بیاوریم و مسابقه را به برنامه‌ای شاد تبدیل بکنیم. در مورد بیان طنز و خاطره و صحبت‌هایی که بین ما رد و بدل می‌شود، باید بگویم خیلی از مواقع، بداهه گویی‌هایی است که در لحظه، آن را با آقای احمدی خلق می‌کنیم.

وقتی از محمدی درخصوص ویژگی‌های یک کارشناس با تجربه در برنامه می‌پرسم، او می‌گوید: در واقع کارشناسی می‌تواند در برنامه‌های ترکیبی مثل مسابقه موفق باشد که با تکیه بر معلومات و سابقه در کار رسانه بتواند از قالب خشک یک کارشناس پا را فراتر بگذارد و در درجه اول نیاز است خود کارشناس با همان تسلطی که دارد، ترس به دل راه ندهد و خود من چون در گذشته هم به عنوان مجری ـ کارشناس در برنامه‌های رادیویی حضور داشته ودارم، بنابراین هماهنگی با آقای احمدی به عنوان مجری بسیار ساده‌تر شده است.

ندا حاجی اسماعیلی متولد سال 69 است که در حال حاضر هماهنگی برنامه دانش و هوش را به عهده دارد. او می‌گوید: با این‌که هماهنگی کار جالبی است ولی مثل بقیه کارها، مشکلات خودش را دارد. معتقدم هماهنگی گام اساسی برای برنامه‌ساز شدن است.

او هماهنگی مسابقه دانش و هوش را مهیج و دعوت کردن مهمان را کاری سخت می‌داند و می‌گوید: البته در این‌خصوص بیان 2 نکته قابل ذکر است که کار را راحت و لذت بخش می‌کند. یکی لطف و توجه بسیار زیادی که شنوندگان به ما دارند که اینجا از شنوندگان به خاطر مشارکتشان تشکر و قدردانی می‌کنم و دیگری کار کردن در کنار تیم خوب و صمیمی است. او که دانشجوی رشته شیمی است، به جالب‌ترین خاطره‌اش حین ضبط برنامه اشاره می‌کند: با آقای مسنی که توسط پیامک اعلام آمادگی کرده بودند، تماس گرفته و برای شرکت در مسابقه دعوتشان کردم. صبح روز ضبط برنامه دوباره تماس گرفتم که ببینم چرا هنوز نرسیده‌اند. ایشان گوشی‌شان را برداشتند و با لهجه شیرین ترکی پاسخ دادند که در اداره مالیات هستند و کمی دیرتر می‌رسند. جالب این‌که گوشی را به مامور اداره مالیات دادند تا من از ایشان بخواهم کارشان را زودتر انجام دهند که به ضبط برسند. بالاخره ایشان با کمی تاخیر رسیدند. من هم برای استقبال و راهنمایی دم دررفتم. دیدم خبری از شرکت‌کننده دوم نیست و من همراه این پدر بزرگوار در مسابقه شرکت کردم ونکته قابل توجه این بود که در مسابقه هم بازنده شدیم، ولی این پدر بزرگوار همچنان با من تماس تلفنی دارند و مرا دخترشان خطاب می‌کند.