بزرگ‌ترین حمام ایران

بنای حمام چهار فصل یکی از زیباترین آثار معماری و کاشیکاری ایران در قرون اخیر و شاید به دلیل تزئینات ویژه آن در کشورهای اسلامی اثری منحصر به‌فرد باشد. سنگ بنای حمام در دوره قاجار توسط شخصی به نام حاج محمدابراهیم خوانساری نهاده شد.

حمام چهار فصل با مساحتی حدود 1600 مترمربع بزرگ‌ترین حمام ایران شناخته شده و شامل دالان ورودی، رختکن مردانه و زنانه، گرمخانه خصوصی و عمومی، هشتی بین گرمخانه و رختکن خزینه (حوضچه‌های آبگرم) آب انبار و سایر بخش‌های مرتبط است. سطح کف این بنا برای تامین آب از قنات و همچنین جلوگیری از اتلاف گرما و حرارت حدود 3 متر پایین‌تر از کف خیابان ساخته شده است. در ساخت بنای این حمام که شامل 3 قسمت مردانه، زنانه و اقلیت‌های مذهبی بوده، از مصالحی نظیر سنگ، آجر، کاشی و چوب استفاده شده و سقف تمامی بخش‌های حمام به صورت گنبد طاقی با آجر و ملات گچ و آهک ساخته شده و کف حمام نیز با سنگ‌های سیاه گرانیت و ملات آهک و ساروج پوشیده شده است.

سربینه حمام زنانه، طاقی بلند و بدون ستون دارد که با پله‌هایی پر پیچ و خم، هوای گرم را نگه می‌داشته و از طرف دیگر، دید عابران را به داخل حمام کور می‌کرده است.

راهروهای گرمابه‌ها را پیچ دار و طولانی می‌ساختند تا افراد گام به گام از هوای گرم به فضای سرد عادت کنند.

ورقه مسی یکپارچه‌ای کف خزینه اصلی آب‌ گرم را فرا گرفته و در زیر آن نیز گلخن حمام قرار دارد. گلخن با هیزم و بوته‌ها برافروخته می‌شده و آب گرم و سرد با توجه به قانون ظروف مرتبطه به وسیله لوله‌های سفالی به تمام نقاط حمام می‌رسیده است. مخزن‌های بزرگ ذخیره آب، گلخن و انبارهای سوخت در وسط این بنا واقع شده‌اند تا همه گرمابه‌ها براحتی امکان استفاده را داشته باشند.

درون گرمخانه جایی برای مشت و مال، حجامت و خضاب نیز وجود دارد که دلاک‌ها‌ برای مشتاقان انجام می‌دادند؛ ضمن آن‌که نوشیدن چای و کشیدن قلیان در رختکن‌ها و در سربینه حمام‌ رایج بوده است.

در کنار در ورودی مردانه، راهروی طویلی وجود دارد که به 3 دستگاه حمام نمره یا حمام خصوصی جهت استفاده خواص ختم می‌شود و به همین دلیل شاید با قوت بتوان ادعا کرد که اراک اولین شهری است که دارای حمام نمره یا خصوصی یک نفره با خزینه (وان) بوده است. معمولا این حمام برای اجرای مراسم خانوادگی، حنابندان، ختنه‌‌سوران و... قرق می‌‌شده است.

رختکن یا سربینه مردانه نیز با محوطه هشت‌‌ضلعی، گنبدی مرتفع دارد و مقرنس‌‌کاری‌های زیر گنبد نمونه زیبایی از کاشیکاری‌های دوره قاجار است. سقف گنبد بر 8 ستون استوار شده، بر هر ستون علاوه بر کاشیکاری‌های زیبا و پیچک‌های فیروزه‌ای، تصویر قدیمی 3 سرباز وجود دارد که با لباس نظامی قاجاری نگهبانی می‌دهند.

در سقف رختکن زنانه و بر سینه ‌طاق‌ها هم گچبری‌های ظریفی از گل و مرغ و درخت سرو وجود دارد که با رنگ خاکستری بخوبی نشان داده شده بود.

این حمام اینک به عنوان موزه مورد استفاده قرار گرفته و اشیای باستانی متفاوتی از دوران پیش از اسلام و پس از اسلام همانند سکه‌های دوره‌های مختلف تاریخی، عقدنامه‌‌های دوره قاجار، کتاب‌ها و نسخه‌‌های خطی، ظروف مسی و قلمزنی، خمره‌های سفالی، لوازم ریسندگی، اسباب قدیمی حمام و ده‌ها پیکره مربوط به مردم‌شناسی در آن نگهداری می‌شود.