پایه نظارت همگانی

از نظر جامعه‌شناسان، چنانچه زمینه‌های انحرافات اجتماعی فراهم شود؛ اما نظارت‌هایی همچون حاکمیت دین بر قلوب مردم و همچنین اعمال قانون از طریق عوامل و نهادهای مرتبط مثل پلیس و... وجود نداشته باشد، در آن صورت، آن انحراف قطعا رخ می‌دهد؛ اما وقتی مردم از درون (به وسیله دین)‌ و از بیرون (به وسیله عوامل قانون)‌ امکان کنترل یافتند لزوما شرایط لازم فراهم شده برای انحرافات اجتماعی محقق نمی‌شود. (تئوری انحرافات دورکهایم ـ مرتون)‌ و این به معنای آن است که نظارت همگانی مردم بر خودشان و بر دیگران و بر حاکمیت از یک طرف و نظارت‌های متنوع حاکمیت از طرف دیگر موجب می‌شود همگان از دعوت‌کنندگان به خیر و آمرین به معروف و ناهیان از منکر تلقی شده و مطابق ضوابطی که درباره اعمال این نظارت‌های همگانی وجود دارد، فضایی را به وجود آورند که انحرافات نضج و نمو نکنند و منکرات مورد نهی واقع شده کمرنگ و نهایتا مرتفع شوند.

بدیهی است در این باره باید توجه داشت که ضرورت دارد امور خیر و همچنین معروف، در عرصه زندگی‌های فردی و جمعی، مطابق مقتضیات جامعه، شناسایی و معرفی شوند و در عین حال منکرات در اقتصاد و سیاست و فرهنگ، همان طور که در زندگی فردی شناسایی و مشمول نهی قرار می‌گیرند، بررسی و تشخیص داده شده از آنها نهی گردد. این که چه کسانی و چگونه این مهم را سامان دهند هم، می‌تواند از سازوکار معینی برخوردار شود.

بنابراین اهمیت موضوع، از آنجا که صیانت‌کننده از روندهای سالم و درست در زندگی فرد و جمع می‌باشد، آنقدر زیاد است که پرداختن به آن در ردیف پرداختن به امور پایه‌ای و بنیادین مربوط به سعادت و آرامش دنیا و آخرت مردم تلقی گردیده و به عنوان یکی از پایه‌های جامعه الگو دانسته شده و در طراحی آن جامعه، مورد عنایت قرار گیرد.

در این باره کافی است به عنوان مصادیقی از آنچه منظور نظر است، تکالیف و مسوولیت‌هایی که انسان در قبال اعضا و اندام خود و همچنین اطرافیان خویش دارد مورد یادآوری قرار گیرد (به رساله حقوق امام سجاد علیه‌السلام رجوع شود)‌ و عنایت شود که برای امر به معروف و نهی از منکر مردم نسبت به حکومت، امام علی علیه‌السلام به نقل از پیامبر اسلام فرموده‌اند «هرگز امتی را پاک ـ از گناه ـ نخوانند که در آن امت ـ بی‌آن که بترسند ـ و در گفتار درمانند، حق ناتوان را از توانا نستانند» و اضافه فرموده‌اند که «و درشتی کردن و درست سخن نگفتن آنان را بر خود هموار کن و تنگخویی بر آنان و خودبزرگ‌بینی را از خود بران» (نهج‌البلاغه، نامه 53)‌.

به نظر می‌رسد جامعه‌ای که الگو و اسوه است، باید در بنای رفیع خود، پایه نظارت همگانی را به مثابه یکی از پایه‌های مهم لحاظ کند.

مقوله‌ای که تحت عنوان امر به معروف و نهی از منکر از فروعات دین محسوب شده و پرداختن به آن، از وجوب لازم برخوردار است و همین وجوب سبب می‌شود افراد نه تنها در مسوولیت خود ببینند که عامل به این نظارت باشند که، همزمان احساس نمایند پذیرش نظارت همگانی نیز امری ضروری و لازم است و از واجبات دینی است و لذا از توجه به آن استقبال کنند.

دکتر حسن سبحانی