سایه‌هایی از واقعیت در زندگی‌آنلاین

نام و نشان فرد در دنیای آنلاین، همان ID او در اتاق‌های گفت‌وگوی اینترنتی، همان نام و نشانی است که در شبکه‌های اجتماعی برای خود برمی‌گزیند. خانه‌فرد، وبلاگش یا صفحه پروفایل او در شبکه‌های اجتماعی است و ناگفته پیداست که هویت جوانان و نوجوانانی که زندگی آنلاین را تجربه می‌کنند، در فضای مجازی می‌تواند به کلی دور و متمایز از هویت آنها در دنیای واقعی باشد. آنها هویتی دوگانه دارند، همچنان که صاحب زندگی دوگانه‌ای هستند؛ هویت واقعی و هویت مجازی.

زندگی آنلاین این فرصت را به جوانان می‌دهد که هویتی تازه برای خود بسازند. هویتی مطابق با آنچه می‌پسندند. آنها می‌توانند در فضای مجازی بخش‌هایی از هویت واقعی‌شان را که مورد پسند و علاقه‌شان نیست اما واقعا نمی‌توانند آن را تغییر دهند، کتمان کنند. آنها می‌توانند هویتی را از خودشان در دنیای مجازی به نمایش بگذارند که واقعا آرزو داشته‌اند آن‌گونه باشند.

در دنیای مجازی آشنایی‌ها و دوستی‌ها بر پایه و اساس همین هویت مجازی شکل می‌گیرد. آدم‌ها در قالب امواج و تصاویر و نشانه‌های الکترونیکی با هم آشنا می‌شوند، به هم علاقه پیدا می‌کنند یا از هم کینه به دل می‌گیرند، اما روشن است تصویری که از فرد در دنیای مجازی باز‌ می‌شود، لزوما و قطعا همان تصویر حقیقی فرد نیست.

در چنین فضایی ظاهرسازی و دروغگویی به مراتب از دنیای واقعی سهل‌تر است و هزینه‌های کمتری دارد. کلاهبرداری در این فضا با موانع کمتری روبه‌روست و افراد بیشتر در معرض انواع سوءاستفاده‌ها هستند.

وقتی جوانانی بخواهند آشنایی‌های اینترنتی را پایه واقعه مهمی مثل ازدواج قرار دهند، مساله پیچیده‌تر می‌شود. در چنین دنیایی که عرصه برای هرگونه بی‌صداقتی و دروغگویی باز است، امکان خسران و فریب‌خوردگی بیشتر از دنیای واقعی است.

با وجود همه این تهدیدها و خطرات، آیا روا نیست به پدران و مادران به خاطر نگرانی‌هایی که بابت زندگی و روابط آنلاین فرزندانشان دارند، اندکی حق بدهیم؟

اما شاید فضای مجازی آنقدرها هم مستحق نقد و نفی نباشد. شاید این کاربران هستند که خود تصمیم می‌‌گیرند چگونه از این فضا استفاده کنند. اینترنت ابزاری است در خدمت همه مردم جهان که امکانات و تسهیلات بی‌شماری در اختیار آنان قرار داده است.

اینترنت به تنهایی دستیابی به امکانات و ابزارهایی را برای همگان مهیا کرده است که تا چند دهه پیش، مردم پیشرفته‌ترین کشورها هم حتی خیال آن را به ذهنشان راه نمی‌دادند. فضای مجازی تحقق آرزوهایی است که پیش از این غیرممکن تصور می‌شد.

اینترنت دسترسی آزاد، آسان و کم‌هزینه انسان‌ها به انبوهی از اطلاعات را در زمینه‌های گوناکون مهیا کرده است. اطلاعاتی که تا پیش از این در دسترس محدودی از مجموعه‌ها و سازمان‌ها بود، اکنون جنبه عمومی یافته است و همگان می‌توانند به آسانی از آن بهره‌برداری کنند. با یک جستجوی ساده در فضای مجازی می‌توان به بی‌شمار سند درباره یک موضوع خاص دست یافت. کتاب‌ها و استاد کتابخانه‌های بزرگ که قبل‌تر تنها در دسترس عده محدودی از محققان و دانشگاهیان بود، امروز به سهولت به صورت آنلاین در اختیار همه است. اینترنت فضایی آرمانی برای کمک به ارتقای سطح آگاهی مردم از هر ملیت و طبقه و نژاد که باشند، فراهم آورده است.

فضای مجازی فاصله مکانی میان آدم‌ها را محو کرده است. کاربران می‌توانند در همین لحظه به مدد امکانات مجازی با کاربران دیگری در دوردست‌ترین نقطه کره زمین ارتباط برقرار کند. این نوع روابط مجازی کم‌هزینه‌ترین و سهل‌ترین راه ممکن برای برقراری تعاملات میان انسان‌هاست.

گذشته از اینها در توصیف محاسن دنیای مجازی نمی‌توان از تسهیلاتی گذشت که این فضا در انجام برخی فعالیت‌های روزمره برای کاربرانش فراهم کرده و موجب صرفه‌جویی بسیار در وقت و هزینه‌های آنان شده است. امروز تمامی فعالیت‌های بانکی مثل پرداخت قبوض، چک‌کردن حساب‌های بانکی و اموری از این دست از طریق اینترنت امکان‌پذیر است. دیگر نیازی به طی مسافت، رفتن به بانک و نوبت گرفتن برای پرداخت یک قبض نیست. افزون بر این کاربران می‌توانند بیشتر اقلامی را که پیش از این لازم بود با مراجعه به مراکز خرید تهیه کنند، به صورت آنلاین بخرند. به جز صرفه‌جویی در زمان، این امر می‌تواند با تقلیل سفرهای درونشهری شهروندان بر کاهش آلودگی هوا در شهرهای بزرگ و نیز کاهش مصرف انرژی تأثیر قابل توجهی بگذارد.اهمیت این مساله تا آنجاست که نهادهای رسمی نیز به فکر اجرای طرح‌هایی مثل دولت الکترونیک و دور‌کاری افتاده‌اند که در آنها استفاده از فضای مجازی جایگزین حضور فیزیکی افراد در سازمان‌ها و نهادهای دولتی خواهد شد.

در این نوشته تنها بخشی از امکانات خارق‌العاده‌ای که اینترنت در دسترس ما قرار داده است را به تصویر کشیدیم، با این همه آیا روا نیست اندکی به جوانانمان حق بدهیم شیفته این دنیای خیال‌انگیز باشند؟