ارگ کریم‌خانی ؛ یادگار زندیه

ساختمانی که زمانی جایگاه حکومت خاندان زند بوده اینک چنان در دسترس است که هرچند گاه یک بار، دیوارهایش آغشته و آکنده به شعار، دود آشپزها و تیغ یادگاری می‌شود.

ارگ کریم‌خان یا کریمخانی در شیراز یکی از بناهایی است که حدود 3 سده در میدان قدیمی این شهر استوار و پابرجا مانده است و اگر در حفظ آن کوتاهی شود، شاید بتوان سراغ آن را فقط در عکس‌های یادگاری گرفت.

ارگ کریمخانی، قصر سلطنتی و اندرونی کریم‌خان زند (1193) حاکم شیراز بوده که در سال 1180 هـ .ق به دستور وی ساخته شد و اینک در حوالی میدان شهدا (شهرداری) واقع شده است.

در ساخت این بنا در دوره کریم‌خان زند زبده‌ترین سنگ‌تراشان، معماران و هنرمندان در این بنا توانایی‌های خود را به نمایش گذاشته‌اند و طرحی ماندگار از دوره خود را خلق کرده‌اند. 

این بنا نیز همانند سایر بناهایی که در دل شهرها به یادگار مانده، از سویی چون در مسیر نگاه جهانگردان و تاریخ‌نویسان است مراقبت‌های ویژه‌ای را به خود دیده، اما به لحاظ قرار داشتن در وسط شهر، آسیب‌هایی را نیز متحمل شده است.

در میدان کریمخانی، ارگ به عنوان خانه پادشاه و هسته اصلی حکومتی به حساب می‌آمده و در ساخت آن معماری نظامی و معماری مسکونی هر دو با هم به کار رفته است.

دیوارهای ارگ مانند یک قلعه نظامی، مرتفع است و دیواره بنا در پایین 3 متر ضخامت دارد و به صورت مخروط ناقص بالا رفته و ضخامت آن در بالا به 2 متر و 80 سانتی‌متر می‌رسد.

ارگ کریمخانی در دوران پهلوی به عنوان زندان مورد استفاده قرار گرفت و در وسط آن ساختمانی احداث شده بود که به هنگام مرمت ویران شد.

دیوارهای این بنا در چند دهه قبل به دلیل نشست از زیر، دچار خمیدگی و افتادگی شد که مورد مرمت و بازسازی قرار گرفت.

همچنین چند دهه قبل اطراف این بنا ساختمان‌های زیادی بود و پشت دیوار ارگ جایگاه اتوبوس‌های واحد قرار داشت که با پیگیری مستمر دوستداران میراث فرهنگی و تلاش بسیار مسوولان وقت تخریب و پاکسازی شد.

یکی از دوستداران میراث فرهنگی درباره این بنا به ایرنا گفت: ارگ کریمخانی که یکی از بناهای دوران زندیه است، به مراتب نسبت به برخی بناهای دیگر مستحکم‌تر و سالم‌تر مانده است.

بهمن برومندی افزود: این بنا به دلیل واقع شدن در مرکز شهر و دسترسی بیشتر، آسیب‌پذیرتر است و توجه بیشتری را می‌طلبد. دیوارهای بیرونی ارگ هیچ‌گونه حفاظی ندارد و برخی افراد ناآگاه روی دیوارهای آن یادگاری می‌نویسند. همچنین این دیوارها به دلیل نزدیکی به خیابان و تردد خودروها از کنار آن، به مرور سست خواهد شد و در آینده آسیب‌های جدی را متحمل می‌شود.

وی اظهار کرد: سال‌هاست که مسوولان قول بازسازی میدان ارگ و ساختمان‌های جنبی آن را داده‌اند تا اطراف ارگ تنها به پیاده‌رو تبدیل شود، اما هنوز اجرایی نشده است.

یکی از تاریخ‌پژوهان فارس نیز گفت: ارگ کریمخانی به دلیل ویژگی‌های ساختاری و معماری یکی از بناهای منحصربه‌فرد در جهان به حساب می‌آید.

جمشید صداقت کیش افزود: ارتفاع ارگ کریمخانی بیشتر از 13 متر است، پشت‌بام این بنا مشرف به حیاط ارگ بوده و محافظان روی حیاط ارگ تسلط داشته‌اند. از این رو طراحان این بنا، دیواری دو متری دور تا دور آن گذاشته‌اند تا نگهبانان نتوانند داخل حیاط را ببینند و ویژگی این طرح در جهان منحصربه‌فرد است.

وی گفت: ارگ کریمخانی بنایی است که نیاز به توجه و مراقبت بیشتری دارد و برای حفاظت از آن باید به فاصله 3 تا 4 متر از دیوارهای ارگ، حفاظی تعبیه شود.

این مورخ افزود: پیش از این قرار بود ارگ کریمخانی تبدیل به موزه عمده فارس شود  که اگر این اقدام صورت بگیرد، از تخریب تدریجی بنا جلوگیری شده، توجه بیشتری را معطوف خود می‌کند و بودجه قابل توجهی به بنا اختصاص داده می‌شود.

در همین حال معاون میراث فرهنگی فارس، کشیدن حصار در اطراف ارگ کریمخانی را مناسب ندانست و گفت: ارگ کریمخانی در وسط شهر قرار دارد و آسیب کمتری متوجه آن است. اگر برای ارگ چنین حصاری تعبیه شود برای 2816 اثر تاریخی دیگر چه باید کرد؟

عبدالرضا نصیری با بیان این که به دلیل گستردگی یادمان‌های تاریخی در فارس، برخی از آثار حتی حفاظت و مراقبت نمی‌شود، افزود: فرض بر این‌که اطراف دیوارهای ارگ حصار حفاظتی کشیده و در روز مراقبت شود، شب‌ها که نمی‌توان نگهبان و مراقبی برای آن گذاشت.