در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
شاهکار هنر سنگنگاری
2 هفته است ما در کرمانشاه مهمان هستیم، به طاق بستان، شکارگاه و تفرجگاه شاهان ساسانی رفتیم. از ایوان و طاق بزرگ برایتان گفتیم و از صحنه شکار گوزن. این بار نمایش زیبای شکاری دیگر را برایتان نقالی میکنیم و از دیگر نگارهها و آثاری که به این سادگیها نمیتوان از آنها دل کند، مینویسیم.
سرستون با نقش آناهیتا
در منطقه طاق بستان ستون هایی برجای مانده که بنا بود سقفهای یکی از کاخ های بزرگ ساسانیان را نگهدارند؛ کاخی که هرگز بنا نشد.
یکی از این سرستونها دارای نقشی است از ایزدبانوی آبها یعنی آناهیتا. یکی از دلایلی که سبب شده آناهیتا جایگاه والایی در مذاهب ایرانباستان داشته باشد، آن است که او از یک سو با پاکی و پاکدامنی و از سوی دیگر با جنگ و دلاوری در ارتباط است. آناهیتا و حکایات مربوط به او بسیار مفصل، جالب و شنیدنی است که چون قصد داریم یکی از همین روزها شما را ترغیب کنیم تا این بار چمدانتان را به قصد کنگاور و دیدن معبد آناهیتا جمع و جور کنید، داستان آن را نیز میگذاریم برای همان وقت. در اینجا تنها به همین نکته اشاره میکنیم که مقام و ارزش آناهیتا برای ایرانیان تا آنجا بوده که در متون اوستایی از او باعنوان دختر زرتشت یاد شده است و نام او به صورت اَناهیتا برای نخستین بار در کتیبه اردشیر دوم هخامنشی آمده است. نقش او با تاجی زیبا و گلهای چند پر در اطرافش، روی سرستون سنگی طاق بستان بخوبی قابل تشخیص است.
سرستون با نقش بهرام
بهرام یکی دیگر از ایزدان مورد توجه و احترام در ایرانیان باستان است که نقش او نیز روی یکی از سرستونهای کاخ نافرجام ساسانی نقش شده است. او ایزد جنگ است و در باور ایرانیان، بهرام بر شرارت آدمیان و دیوان پیروز میشود و نادرستان و بدکاران را به عقوبت گرفتار میکند. اگر به شیوهای درست او را نیایش کنند پیروزی میبخشد و نمیگذارد که سپاه دشمن وارد کشور آریایی گردد و بلا بر آن نازل شود. به همین دلایل است که بهرام در میان سربازان از محبوبیت خاصی برخوردار بوده است و گفته میشود که آیین نیایش او از طریق سربازان سپاه ایران به سرزمینهای دوردست نیز برده شده است. در تصویری که بر سرستون کاخ ساسانی از او مانده، لباس و کلاه جنگی او کاملا مشخص است و او درست مانند شاهی است که لباس رزم بر تن دارد. علاوه بر این حلقهای در دست بهرام دیده میشود که نشان پیمان میان او و اهورامزداست.
سرستون با نقش اهورامزدا
اهورامزدا ـ که در باور ایرانیانباستان بویژه در عهد ساسانی آفریننده جهان است ـ در راس همه ایزدان باستانی ایرانیان قرار دارد و سایر ایزدان وظایف خود را به اذن و اراده او انجام میدادند. بنابراین باید تصویری شایسته از او که خالق هستی بوده، در میان سرستونهای کاخ ساسانی اختصاص پیدا میکرد و اگر امروز نقشه و پیرنگ آن کاخ را در دست داشتیم بیتردید باید یکی از مهمترین و دیدرسترین جاها را برای این سرستون در آن نقشه شناسایی میکردیم. تصویر اهورامزدا مانند شاهان دلاور ساسانی است که شمشیری به میان بسته و موهای آراستهاش از اطراف کلاهی مجلل یا همان تاجی که باشکوهتر از تاج شاهان است، پیداست.
علت آن که عموما اهورا مزدا را با شمشیر به تصویر میکشیدند آن است که در باور معتقدان به دین زرتشت، اهورامزدا همیشه در حال ستیز یا آماده جنگ با اهریمن بوده است. دورتادور تصویر اهورامزدا نسبت به نقشهای دیگر ایزدان تصاویر بیشتری مانند گیاهان مقدس دیده میشود و این نشان از احاطه این ایزد یکتا بر عالم هستی دارد.
موزه سنگ
علاوه بر آثار باستانی که شرح و حکایت آنها را برایتان گفتیم، در محوطه باستانی طاق بستان موزهای وجود دارد که در آن تعداد زیادی از سرستونها و آثار سنگی متعلق به این منطقه به نمایش درآمده است. این آثار از سال 87در ویترینها و محفظههای شیشهای نگهداری میشوند. کوزهها و سفالینههایی نیز که طی کاوشهای چند مرحلهای از این محل به دست آمده در فضای باز محوطه قابل دیدن است. موزه سنگ طاق بستان حدود 45 اثر سنگی مربوط به دورههای اسلامی و ساسانیان را در خود جای داده است. در میان این آثار 14 سرستون دیده میشود که برای ساخت کاخی در دوره ساسانیان تدارک دیده شده بودند، اما این کاخ هرگز ساخته نشد و ما امروز فقط شاهد قطعات پیشساخته آن هستیم. روی هر یک از این سرستونها نقوش زیبایی وجود دارد که همگی در بر دارنده مفاهیم اعتقادی در دوره ساسانی است.
تندیس خسروپرویز
یکی دیگر از اشیای ارزشمندی که در موزه سنگ دیده میشود و البته آسیب زیادی دیده، تندیسی است که آن را متعلق به خسروپرویز، پادشاه نامی سلسله ساسانی میدانند. سر این مجسمه و بخشهایی از بالاتنه آن کاملا ازمیان رفته، اما آنچه از تنه او باقی مانده اندکی از لباس فاخر و شمشیری را که به میان بسته نشان میدهد. بنابر آنچه که در سیاحتنامهها آمده و دهخدا نیز در معرفی و تعریف این نیمتنه گفته است: «در قرن دهم میلادی معمربنالمهلهل این مجسمه را در طاقبستان دیده و بعد از آن مجسمه به داخل دریاچه طاق بستان افتاده و در قرن نوزدهم آن را از آب بیرون میکشند و بالای سد نصب میکنند.» با این اوصاف باید گفت مجسمه خسروپرویز بسیار مقاوم بوده که با همه این اتفاقات اگرچه نیمه سالم و نیمه ویران، باز هم پا برجا باقی مانده است.
از دیگر آثاری که میتوان با دیدن آنها در موزه سنگ طاق بستان، ردپای تاریخ را در سرزمین پهناور ایران دنبال کرد، بقایای کاخی است که در دوره قاجاریه و در این منطقه ساخته شده بود اما بخشهایی از آن توسط باستانشناسان فرانسوی و باقیمانده آن نیز در جنگ ایران و عراق تخریب شد. همچنین تابوتی سنگی مربوط به دوره ساسانی، با اسکلتی آرمیده در آن، بیشک توجهتان را به خود جلب خواهد کرد. طاق بستان که در زبان بومی (کردی) طاق وهسان ـیعنی طاق سنگی ـ خوانده میشود مانند کتاب مصوری است که تاریخ را به درستی نقل میکند و خواننده را با خود به روزگاران دور میکشاند.
شکار گراز در طاق بستان
سمت چپ دیوارهای جانبی ایوان بزرگ، صحنه دیگری از مراسم و بزم شکار دیده میشود که در آن 12 فیل حضور دارند. بر پشت هر یک از این فیلها 2 سوار نشسته و در حال رم دادن گرازها به سمت نیزاری هستند که به نظر میرسد یکی از مناطق مهم شکار در آن روزگار است. بیتردید در مجاورت آن نیزار، دریاچه یا رودی وجود داشته، چراکه در قسمت بالای این صحنه، قایقی پارویی هم دیده میشود که داخل آن 5 نفر نشسته و مشغول شادیکردن و کفزدن هستند و 2 نفر هم پاروزنان، قایق را به جلو هدایت میکنند. در مرکز صحنه، شاه در قایق دیگری ایستاده و اطراف او نوازندگان قرار دارند. او با تیر و کمان در حال تیراندازی به 2 گرازی است که رمیده و به سوی او در حرکتند. شاه در این صحنه شمشیر نیز به کمر دارد. در قایقِ او 2 پاروزن، یک خدمه تیر به دست، یک نفر چنگ نواز و چند تن دیگر از همراهان او دیده میشوند. در اطراف این قایق، پرندگان و ماهیان در میان گیاهان آبزی در حرکت هستند. در پشت قایقِ شاه، قایق دیگری که در آن 4 نوازنده زن در حال نواختن چنگ هستند، تصویر شدهاند. در سمت راست تصویر، صحنه پایان شکار نمایش داده میشود. به این ترتیب که شاه در قایق ایستاده و کمانی باز شده را به نشانه خاتمه شکار در دست چپ گرفته است. برخلاف صحنه قبل، در کمر شاه شمشیری دیده نمیشود. دور سر وی هالهای قرار دارد که نشانه فرّه ایزدی اوست. در پشت این قایق، قایق دیگری دیده میشود که زنان نوازنده سوار بر آن در حال نواختن چنگ هستند. در پایین این صحنه، نقش 5 فیلسوار در حال جمعآوری گرازهای شکار شده دیده میشود. جمع کردن و حمل گرازها، به وسیله خرطوم فیل صورت میگیرد و فیلبانها با گرزهایی که در دست دارند، ضربه آخر را بر گرازها وارد میکنند. داخل قاب، در قسمت بالا، گرازهای شکار شده روی فیلها نشان داده شده است و در قسمت پایین، این حیوانات شکارشده از روی فیلها بر زمین گذاشته شدهاند و خدمه در حال قطعه قطعه کردن آنها هستند.
صحنه شکار گراز در طاق بستان، به اعتقاد بسیاری از باستانشناسان و هنرپژوهان از نظر حرکت و نمایش از جمله شاهکارهای هنر سنگنگاری در دنیا به شمار میرود و سبک هنری آن نزدیک به سبک نقاشی روی دیوار است. طبق مطالعاتی که درباره این نگارهها صورت گرفته، لباس شاه و برخی سواران با نخهای زرین دوخته شده و دارای اشکال و تزئینات کاملا هندسی است. لباس شاه در صحنه شکار گراز ، مزیّن به نقش سیمرغ در نشانههای دایرهوار است. جامههای پاروزنان نیز نقشهای نمایشی دارند و پارچه لباسهای ملازمان و فیلسواران با نگارههایی از گیاهان و پرندگان دستدوزی شدهاند.
سیمیندخت گودرزی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
