فیلم‌شناسی مخاطب در شبکه 4

طی 2 دهه اخیر، شبکه‌های مختلف تلویزیونی تلاش کرده‌اند با تدارک و طراحی انواع مختلف مسابقات تلویزیونی، هم مخاطب را جذب کرده و راضی نگه دارند و هم با تنوع و تعدد بیشتر از تکراری‌بودن آن بکاهند. هرچند بسیاری از آنها، الگوبرداری و تقلید از نمونه‌های خارجی بوده‌اند که البته برخی از آنها به دلیل بومی‌ کردن مسابقه و تناسب محتوا و ساختار مضمونی برنامه توانستند شمایل جدید و متفاوت از یک نمونه غربی ارائه کنند. مسابقات تلویزیونی به چند دلیل نسبت به دیگر گونه‌های تلویزیونی از جذابیت بیشتری برخوردار است. مهم‌ترین دلیل آن مخاطب‌محور بودن مسابقه است، به طوری که این برنامه‌ها اساسا به واسطه حضور مستقیم یا مشارکت غیرمستقیم مخاطب شکل می‌گیرد و یک ارتباط دوسویه رسانه‌ای است.

در برنامه‌های دیگر تلویزیون، مخاطب صرفا تماشاگر است و به‌صورت منفعلانه به دریافت و ادراک تصاویر و گفته‌ها می‌پردازد، اما در مسابقات تلویزیونی، مخاطب تماشاگری فعال است که با حضور خود، برنامه را می‌سازد و به آن هویت می‌بخشد. از سوی دیگر، مسابقات تلویزیونی این فرصت را برای مخاطبان ایجاد می‌کنند که توانایی‌ها، مهارت‌ها، اطلاعات و کمالات خود را امتحان کنند و به منصه ظهور برسانند و در واقع به حس فرهیخته و ارزشمند بودن خود پاسخی مثبت دهند. تماشاگرانی هم که در منزل نشسته‌اند و اطلاعات خود را به رخ یکدیگر می‌کشند از لذت این هماوردی بی‌نصیب نمی‌مانند. مجموعه این عوامل بعلاوه جذابیت‌های بصری و جلوه تکنولوژیکی تلویزیون موجب شده است مسابقات تلویزیونی به ژانری پرطرفدار تبدیل شوند.

همه این مقدمات بهانه‌ای است تا درباره نوع متفاوت و جذابی از مسابقه تلویزیونی که بتازگی از شبکه 4 سیما با عنوان «مسابقه چهار، سه، دو،یک» پخش می‌شود، سخن بگوییم. شاید ابتدا نام این مسابقه عجیب به نظر برسد؛ اما این عنوان، هم از شمارش معکوس اعداد نشات می‌گیرد و هم با ماهیت مضمونی مسابقه که درباره فیلم و سینماست، همخوانی دارد. در واقع چهار،سه،دو،یک مسابقه‌ای کاملا تخصصی است که اطلاعات و حافظه شرکت‌کنندگان را در حوزه سینما و تلویزیون ارزیابی می‌کند و می‌توان آن را یک نوع سینماشناسی یا فیلم‌شناسی دانست که اتفاقا به واسطه وجوه رقابتی و ساختار مسابقه‌ای بودن خود در انتقال مفاهیم و رخدادهای سینمایی به مخاطب بویژه علاقه‌مندان جدی سینما بسیار موثر است.

به عبارت دیگر، این مسابقه علاوه بر ایجاد سرگرمی و هیجان سالم رقابتی برای بینندگان، دارای کارکردهای آموزشی بوده و اطلاعات مفید و فراوانی را در این حوزه به آنها انتقال می‌دهد. از حیث روان‌شناسی تربیتی نیز یادگیری از طریق رقابتی اینچنینی از ماندگاری و پایایی بیشتری برخوردار است. در سال‌های اخیر تلاش شده با تقویت و توجه به وجوه آموزشی مسابقات در زمینه‌های مختلف، سرگرمی را با آموزش پیوند زده و یادگیری مفرح و لذت‌بخشی برای مخاطبان ایجاد شود.

مسابقه چهار... ساختار رقابتی خود را بر محور اطلاعات سینمایی ـ تلویزیونی قرار داده و با بخش‌های متنوعی مثل فیلم‌شناسی، سینمای ایران و جهان، رسانه ملی، شناخت کارگردان و بازیگر، عناصر تکنیکی و مواردی از این دست، اطلاعات و دانش شرکت‌کنندگان را در جنبه‌های مختلف مورد سنجش و ارزیابی قرار می‌دهد.

مثلا با پخش قسمتی کوتاه از فیلم، در حد یک پلان یا سکانس نام فیلم یا کارگردان آن از مخاطبان پرسیده می‌شود. همچنین با دادن کدها و اطلاعاتی درباره یک بازیگر یا کارگردان از شرکت‌کنندگان می‌خواهد نام او را حدس بزنند. این مسابقه تلفنی به 2 دلیل جذابیت و هیجان یک مسابقه تلویزیونی را دارد. یکی بهره‌گیری مناسب از جلوه‌های کامپیوتری و عناصر تکنیکی در طراحی مسابقه و ارائه آن و دیگری شیوه اجرای جواد مولانیا که علاوه بر تجربه و مهارت مجریگری و گویندگی، واجد اطلاعات و دانش بالایی در زمینه فیلم و سینما بوده و فراتر از سوالاتی که در مسابقه مطرح می‌شود، اطلاعات تکمیلی درباره کارگردان یا فیلم به مخاطبان و شرکت‌کنندگان ارائه می‌کند که مشابه آن را کمتر در مسابقات تلویزیونی دیده‌ایم.

متاسفانه یکی از ضعف‌های عمده مسابقات تلویزیونی، نه به مضمون و محتوا یا حتی ساختار مسابقه، که به نوع اجرا و عملیاتی کردن آنها برمی‌گردد. به نظر می‌رسد همان‌طور که صدا و سیما برای گویندگی یا اجرای برنامه‌های اجتماعی و ترکیبی، مجری تربیت می‌کند به اجرای مسابقات تلویزیونی باید به عنوان یک مهارت مستقل که به توانایی‌ها و آموزش‌های تخصصی نیازمند است، توجه کند و در این زمینه نیز به پرورش و تربیت مجری بپردازد. قطعا اگر مجری مسابقه‌ای مثل چهار،سه،دو،یک شناخت لازم را در حوزه سینما نداشت نمی‌توانست صرفا با تکیه بر مهارت‌هایی اجرایی، از پس این کار برآید.

پخش این مسابقه از شبکه 4 سینما هم تناسب منطقی با ماهیت و سطح مخاطبان این شبکه دارد و قطعا مسابقه‌ای در این سطح از تخصص، غیر از شبکه 4 در شبکه دیگر شاید چندان همخوانی نداشت. در ضمن تهیه چنین برنامه‌هایی که واجد سویه سرگرم‌کنندگی هم هستند، تمهید خوبی است تا این شبکه از حالت خشک و علمی بودن محض خارج شود و تنوع و نشاط بیشتری به خود بگیرد. زنده بودن برنامه و جایزه داشتن را هم مثل بسیاری از مسابقات دیگر سیما باید از عوامل جذابیت این مسابقه دانست.

پاداش و جایزه هم معمولا در هیجان مسابقات نقش مهمی دارد و نباید آن را از نظر دور داشت. پاداش در اینجا 2 معنی دارد یا بهتر بگویم به 2 شکل محقق می‌شود. یکی جوایز مادی است که هر فردی از دریافت آن خوشحال می‌شود بویژه آن که به دست آوردنش مستلزم تلاش و رقابت با دیگران باشد و دوم پاداش معنوی که همان لذت درونی است که در پی برنده شدن به انسان دست می‌دهد. لغت برنده شدن در رقابتی تلویزیونی که مخاطبان زیادی شاهد آن هستند شیرین‌تر از جوایزی است که به آنها تعلق می‌گیرد.