بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان

یکی از این شهرهای زیبا، تاریخی و دیدنی سلطانیه در استان زنجان است. پس اگر روزی تصمیم گرفتید سری هم به استان زنجان بزنید، دیدن این شهر تاریخی را هم در برنامه‌‌تان قرار دهید. با وجود این‌که سلطانیه دیدنی‌های زیادی دارد، اما شهرت آن بیشتر به دلیل وجود گنبد سلطانیه است؛ گنبدی که بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است.

وقتی از اتوبان قزوین به سوی زنجان می‌روید، نزدیکی زنجان، اگر کمی دقت کنید سمت چپ‌تان در آن سوی جاده، از فاصله‌ای دور می‌توانید گنبد سلطانیه را ببینید؛ گنبدی عظیم و باشکوه و آبی رنگ که از راه دور می‌درخشد.

گنبد سلطانیه که بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان است از نظر ارتفاع کل بنا هم پس از کلیسای سانتاماریا دلفیوره فلورانس و مسجد ایاصوفیه رتبه سوم را در میان گنبد‌های مرتفع جهان به خود اختصاص داده است. از نظر قدمت هم این بنا پس از ایاصوفیه که بیش از هزار سال قدمت دارد دومین گنبد قدیمی جهان به شمار می‌رود.

بنای تاریخی سلطانیه که به دلیل شکوه و عظمتش شهرت یافته 5‌/‌48 متر ارتفاع دارد و قطر دهانه داخلی 5‌/‌25 متر است؛ این بنا به دستور سلطان محمد خدابنده (الجایتو) ساخته شد. عملیات ساخت از سال 703 تا 713 هجری قمری طول کشید.

یکی از نکات جالب و در عین حال عجیب این بنا ‌پی‌ آن است؛ انتظار می‌رود بنایی با این عظمت حداقل 5 تا 6 متر پی داشته باشد، اما‌ بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان، تنها نیم متر پی دارد!

علت ایستایی گنبد بر این پی، آن است که این گنبد در واقع هشت ضلعی است و ضخامت هر یک از ضلع‌ها هم 7 متر است؛ بنابراین نیروی بار ، بین هشت ضلع 7 متری تقسیم می‌شود و پس از آن به پی می‌رسد. این خود نمونه‌ای از هنر معماری ایرانیان است.‌البته این بنا از نظر استقامت هم امتحانش را بخوبی پس داده؛ گنبد سلطانیه تا امروز 32 زلزله شدید را پشت سر گذاشته که شدیدترین آنها 7‌/‌6 ریشتر بوده است، اما هیچ‌یک از آنها به بنا آسیبی نرسانده است. دلیل این مقاومت هم وجود مناره‌‌هایی روی هر یک از اضلاع است؛ هنگام زلزله با حرکت مناره‌ها نیرو پخش می‌شود و با این‌که ممکن است مناره خودش بشکند اما آسیبی به بنا نمی‌رسد.

اگر به دیدن این بنای تاریخی بروید، قسمتی را در همکف خواهید دید به نام تربت‌خانه. جالب است بدانید این نام به چه دلیل انتخاب شده است؛ سلطان محمد در اواخر ساخت بنای گنبد، تصمیم می‌گیرد قبر حضرت علی(ع) را از نجف به این مکان منتقل کند، اما علمای این شهر با حرام دانستن نبش قبر، مانع سلطان محمد می‌شوند و با این تصمیم مخالفت می‌کنند. به همین دلیل او هنگام برگشت از نجف، مقداری از تربت آنجا را همراه خود می‌آورد و دستور می‌دهد این قسمت از بنا را با مخلوط تربت نجف بسازند. ‌تربت‌خانه با ارتفاع 18 متر، در قسمت جنوبی گنبد و به سمت قبله ساخته شده است. بر اساس مطالعاتی که انجام گرفته‌ از این فضا به عنوان نمازخانه استفاده می‌شده است.

زیر زمین بنا را که در ضلع جنوبی گنبد و در زیر فضای تربت‌خانه قرار گرفته، سردابه می‌نامند. در فرهنگ لغات به گورستانی که زیر زمین ساخته شود، سرداب یا سردابه می‌گویند. سلطان محمد نیز وصیت می‌کند داخل این سرداب دفن شود. به همین دلیل ورودی‌های سرداب بسیار کوتاه طراحی و ساخته شده است تا افراد با قدی خمیده و حالت تعظیم وارد این قسمت شوند. ‌البته با وجود حفاری‌های انجام گرفته در این قسمت هنوز اثری از جسد سلطان محمد به دست نیامده است؛ به همین دلیل برخی می‌گویند شاید پس از حمله تیمور لنگ، جسد سلطان محمد را از بین برده باشند و گروهی نیز محل دقیق دفن وی را نامعلوم و مخفی می‌دانند.

در هر صورت امروز سفر به سلطانیه و بازدید از این گنبد زیبا و عظیم، کار چندان دشواری نیست. اما متاسفانه هنوز هم تعداد زیادی از هموطنان‌مان این گنبد را از نزدیک ندیده‌اند.

اگر شما هم جزو این گروه هستید و می‌خواهید بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان را ببینید، هر چه زودتر برای سفر به استان زنجان و شهر سلطانیه برنامه‌ریزی کنید.

نیلوفر اسعدی‌بیگی