پس از حذف صفرها...

پرسش‌ها از انتخاب نام یا نام‌های واحد جدید پول ملی تا ضرورت این طرح، هزینه آن و سرانجام اثراتی که اجرای آن بر نرخ تورم بر جای خواهد گذاشت، گسترده و پهناور شده است. اما واقعیت این است که بسیاری از بازیگران این میدان شامل مردم، کارشناسان و فعالان اقتصادی نمی‌دانند قرار است چه اتفاقی دقیقا بیفتد و چه کنند. شاید به کار بردن تمثیل «فیل در تاریکی» مولانا برای این ماجرا بسیار بجا باشد، چرا که تمام بازیگران حذف 4 صفر در اتاقی تاریک به سر می‌برند و حداکثر قادر به لمس‌کردن بخشی از اندام فیل همسان با رویداد حذف 4 صفر هستند. جالب اینجاست که معلوم نیست چراغ این اتاق کی روشن خواهد شد و بالاخره چه کسی قرار است هیبت این فیل را که همزمان می‌تواند آرام و خطرناک باشد را ببیند و درک کند. حال در چنین شرایطی یکی از همین بازیگران حاضر در اتاق تاریک، انگار که فیل را در تاریکی دیده، درصدد است تا 3 ماه آینده لایحه‌ای که احتمالا حاکی از شناخت کامل فیل است را به مجلس بفرستد و همین شتاب و بیم از این‌که آن لایحه چیزی بیشتر از شناخت ناقص سایر حاضرین در اتاق تاریک نباشد، مردم و فعالان اقتصادی را در فکر فرو برده است.

دولت 20 تیر جاری کلیات حذف 4 صفر از جلوی پول ملی را تصویب کرد، اما مردم بدرستی نمی‌دانند این اقدام در زندگی آنان چه تاثیری بر جای خواهد گذاشت. بر اساس آخرین آمار موجود هم‌اکنون حدود 8 میلیارد قطعه اسکناس در کشور وجود دارد که تمام آنها به مرور باید با تغییراتی اساسی مواجه شود.

همچنین سکه‌های رایج نیز در معرض حذف قرار می‌گیرند و اینجا تازه آغاز مساله است: نام واحد پول ملی جدید چه خواهد بود؟

آنچه از ارزیابی کارشناسان تا این لحظه به دست می‌آید این است که با حذف 4 صفر از جلوی واحد پول ملی تمام سکه‌ها و اسکناس‌های زیر یکهزار تومان که تعداد صفرهایشان کمتر از 4 عدد است، به کل حذف خواهد شد. مثلا 500 تومانی یا 5000 ریالی، 200 تومانی یا 2000 ریالی و سکه‌هایی چون 500 ریالی و 1000 ریالی از چرخه حذف می‌شوند. این یعنی بخش پایین‌دستی پول ملی یعنی پول خردهای فعلی به کل از چرخه خارج خواهند شد. در مرحله دوم نوبت به واحد بالادستی پول ملی یعنی تومان فعلی می‌رسد. اکنون ارزش «ریال» به عنوان واحد قانونی پول ملی تا به آنجا تنزل کرده است که تومان به عنوان واحد درشت‌تر جای آن را گرفته است و دلیل این امر به توصیف رئیس کل بانک مرکزی «تورم انباشته» سال‌های اخیر بوده است. اما وقتی صفرها حذف شود، جایی برای تومان باقی نمی‌ماند، چون ریال از حاشیه به متن رانده می‌شود. مثلا هزار تومانی یا 10 هزار ریالی به یک ریال و 10 هزار تومانی یا 100 هزار ریالی به 10 ریال تبدیل می‌شود. لذا در اینجا نیاز به انتخاب واحد یا واحدهای جدیدی برای پول ملی خواهد بود و به این ترتیب این سوال مطرح می‌شود که نام واحد اصلی پول ملی، نام پول خرد و نام پول درشت آن چه خواهد بود؟ شاید به همین علت باشد که چند روز پیش رئیس بانک مرکزی سایتی را برای نظرخواهی درباره نام واحد پول جدید و سایر مسائل مطرح درباره «طرح اصلاح واحد پول ملی» راه‌اندازی کرد تا یکشبه نظرخواهی عمومی گسترده از مردم را به اجرا گذارد. با این حال اگر از چشم و دریچه مردم به این موضوع نگاه کنیم، شاید نام اهمیت درجه اول نداشته باشد، بلکه مهم آن چیز و تغییری است که پس از حذف صفرها در کار و زندگی عادی آنها، پس‌اندازشان، ‌اموالی که در اختیار دارند و غیره ایجاد می‌شود.

طهماسب مظاهری ـ رئیس کل سابق بانک مرکزی که حذف صفر‌ها در زمان رئیس کلی وی مطرح شد ـ در این باره به خبرنگار ما می‌گوید: حذف صفرها فقط تغییر اسمی ارزش پول است و مساله اینجاست که مردم باید به این تغییر اسمی عادت کنند. تغییری در مقدار واقعی پولی که در اختیار دارند،‌ اتفاق نمی‌افتد که مثلا طرف بگوید من قبلا اینقدر پول داشته‌ام و حالا شده است اینقدر کمتر.

وی افزود: تجربه‌ای که سایر کشورها درباره حذف صفرها از جلوی پول ملی‌شان دارند مثل کشورهای منطقه یورو این است که اجناس و خدماتی که به مردم ارائه می‌شود 2 برچسبی شود. یعنی روی یک برچسب قیمت با پول قبلی و روی برچسب دیگر قیمت با واحد پول جدید درج شود تا محاسبه قیمت و ایجاد توازن بین 2 واحد پول به مرور برای مردم ممکن و آسان شود و به تدریج عادت کنند.

وی اظهار کرد: از سوی دیگر حذف واحد پول قبلی به مرور و طی سالیان طولانی مثلا بین 5 تا 10 سال صورت می‌گیرد. روش غالب کشورها و از جمله ترکیه که آخرین کشوری بود که صفرها را از جلوی لیر برداشت، این بوده است که واحد پول جدید را همزمان با رواج واحد پول قبلی انجام می‌داده‌اند و به این ترتیب برای مدتی هر دو واحد پول در دست مردم بوده که به مبادلات عادت کنند. بعد کم‌کم واحد پول قدیمی را از رده خارج می‌کردند تا زمانی که به صفر برسد. لذا تغییر واحد و ارزش پول در کاهش دارایی و پس‌انداز مردم تاثیری ندارد و فقط در جنبه‌های مبادلات اجتماعی هرج و مرج‌هایی ایجاد خواهد کرد که از هم‌اکنون باید سیاست تبلیغی مناسبی برای آن اندیشیده شود.

با این حال مساله روی دیگری هم دارد و آن، تاثیر حذف 4 صفر بر اقتصاد ملی و شاخص‌های آن است. به عبارت بهتر سرمایه‌گذاران و فعالان اقتصادی، تجار، صنعتگران و کارشناسان اقتصادی به دنبال پاسخ این پرسش هستند که حذف صفرها چه تاثیری بر اقتصاد ملی در سطح کلان خواهد گذاشت و آنان چگونه باید خود را با این تغییرات وفق بدهند.

با این حال اقتصاددانان تاثیر قابل توجهی از حذف صفرها بر اقتصاد ملی سراغ ندارند و در نظراتی بدبینانه حتی آن را در حد یک «مانور روانی» پایین می‌آورند.

دکتر جمشید پژویان، رئیس شورای رقابت ازجمله کارشناسانی است که حذف صفرها از پول ملی در شرایط حاضر را غیرلازم و بی‌اثر می‌داند. وی به خبرنگار ما می‌گوید: حذف صفرها از نظر اقتصاد کلان یعنی کاهش اسمی تورم و افزایش اسمی ارزش پول. توجه کنید که این کاهش و افزایش، اسمی و نه واقعی است. یعنی نمادین است و اثری روانی بر مردم دارد که احساس کنند می‌توانند با پرداخت واحد پول کمتر کالای بیشتری خریداری کنند. در این حالت پول به ظاهر ارزش زیادی دارد و قیمت اجناس رو به کاهش می‌گذارد.

وی افزود: اما اگر این اقدام با کاهش واقعی نرخ تورم همراه نباشد به مرور اعتبار و ارزش خود را از دست می‌دهد و صفرها دوباره شروع به افزایش می‌کنند. نمونه‌های زیادی داریم که کشورهایی چون کره شمالی، برزیل و آرژانتین به طور صوری اقدام به حذف چندباره صفرها کردند، اما چون تورم را کاهش نداده بودند، ناموفق ماندند.

پژویان تصریح کرد: من هرچه دنبال می‌کنم، دولت سیاست پولی و مالی مشخصی را برای کاهش تورم مثلا در 5 سال آینده اعلام نکرده است. مثلا نگفته رشد نقدینگی در سال‌های پیش‌رو چگونه خواهد بود و هدفگذاری نرخ تورم چگونه خواهد شد. لذا وقتی پشتوانه اصلی در کار نیست، حذف صفرها را می‌توان یک مانور با اثر محدود روانی بر نرخ تورم ارزیابی کرد که اثر چندانی بر سایر شاخص‌های کلان اقتصاد ملی نخواهد گذاشت.

سید علی دوستی موسوی / گروه اقتصاد