سخنی با همکاران رسانه‌ای

مخاطب این تذکرات نیز همه رسانه‌ها با گرایش‌های مختلف سیاسی بویژه رسانه‌های «متعهد» بوده‌اند و حال باید پرسید چه عواملی موجب می‌شود این تذکرات تکرار شود. به اعتقاد نویسنده 3 عامل زیر را می‌توان اهم دلایل این مساله برشمرد:

1.‌ اصول و مبانی روزنامه‌نگاری که در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود مانند بسیاری دیگر از علوم انسانی، غربی و وارداتی است. در این آموزش‌ها بحثی و حتی اشاره‌ای به بایدها و نبایدهای الهی و احکام شرعی وجود ندارد. لذا دانشجویان و دست‌اندرکاران این رشته با مقوله‌ای به نام «فقه رسانه» آشنا نیستند و اکثر قریب به اتفاق آنها اسم آن را هم نشنیده‌اند! این ضعف فقط متوجه دانشگاه‌ها نیست، حوزه علمیه نیز باید پاسخگوی این مسأله باشد که بر فرض اگر دانشگاه چنین مطالبه‌ای داشته باشد پاسخ آنها چیست. البته ناگفته نماند دو سه سالی است حرکت‌هایی هر چند کند و محدود توسط برخی عالمان دینی آغاز شده است. بنابراین قدم اول در این باره تدوین فقه رسانه و تبیین احکام الهی و سپس آموزش و تعلیم آن به دانشجویان و دست‌اندرکاران این عرصه است. معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند در این راه اقداماتی انجام دهد.

2.‌ فقدان منشور اخلاقی روزنامه‌نگاری، دومین عامل بروز رفتارهای غیراخلاقی در حوزه فعالیت‌های رسانه‌ای است. اخلاق، مفهومی وسیع‌تر از احکام شرعی دارد و ضمن همپوشانی بسیار، تمایزهایی هم دارد و بعضاً بایدها و نبایدهای اخلاقی می‌تواند مانع رفتارهای ناپسند مطبوعاتی و رسانه‌ای شود.

علاوه بر ضرورت تدوین منشور اخلاقی جامع برای روزنامه‌نگاران و الزام‌آور کردن آن برای همه کسانی که در این عرصه فعالیت می‌کنند، حتی تک‌تک رسانه‌ها می‌توانند برای خود منشور مستقل نیز داشته باشند و اصول اخلاقی حاکم بر رفتار رسانه‌ای خود را شفاف اعلام کنند. در این باره نیز معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی می‌تواند با توجه به سوابق موجود این مهم را به انجام برساند.

3.‌ عدم پایبندی به احکام و اصول اخلاقی، سومین دلیل رفتارهای نامشروع و غیراخلاقی در این حوزه است. اگرچه نه احکام و نه منشور اخلاقی روزنامه‌نگاری، مدون و اعلام شده نیست اما بسیاری از دست‌اندرکاران رسانه‌ها از سطوح پایین تا بالای آنها اجمالا می‌دانند چه کاری خوب و چه کاری بد است و این‌که با چه نیتی برخی اخبار را تولید یا منعکس می‌کنند. عدم پایبندی ناشی از کم‌تقیدی، غفلت، حاکم شدن رقابت‌های سیاسی، میل به انعکاس اخبار منفی و جنجالی و... موجب می‌شود این علم به کار نیاید و برخی رسانه‌ها، بعضی مواقع به حرام‌های شرعی و اخلاقی آلوده شوند. ناگفته نماند، خطاهای رسانه‌ای بعضا منشأ بیرونی دارد. یعنی وقتی سیاستمداران یا مقامات مسوول در اظهارات خود بی‌توجه و بی‌مبالات هستند، رسانه‌ها نیز در انعکاس چنین اظهاراتی به این بی‌مبالاتی ضریب می‌دهند. در چنین مواقعی رسانه‌ها می‌توانند در نحوه انعکاس و برجسته‌سازی، یا نقد اظهارات غیرمسوولانه و بی‌مبالات آن چهره سیاسی یا مقام مسوول به گونه‌ای عمل کنند که هم به خوردن خبر یا سانسور متهم نشوند و هم وظیفه تربیتی و نظارتی خود را عمل کرده باشند. سخن پایانی این‌که، جامعه اسلامی با حاکم شدن احکام و اخلاق اسلامی تحقق می‌یابد و رسانه‌ها در این باره مسوولیت و نقش مهم بر عهده دارند.