رادیو کردی ؛ صدایی 65 ساله

رادیو کردی سالیان درازی نیز بنا به ضرورت‌های فنی و با توجه به موقعیت مکانی و مقتضیات زمانی در کرمانشاه فعالیت داشت و هم از این‌رو در میان کردهای ایران، عراق و ترکیه به «رادیو کردی کرماشان» شهرت یافت و برخی شخصیت‌های معروف فرهنگی و هنری کرد در چند دهه گذشته سابقه فعالیت در رادیو کرماشان و تهران داشتند. رادیو کردی تهران در سال 1325 در پی شرایط حاکم سیاسی پس از جنگ جهانی دوم و پدید آمدن بحران‌های داخلی در کردستان و مهاباد تاسیس شد و اما رفته‌رفته فضای فرهنگی و اجتماعی کشور بر فعالیت‌های رادیو کردی نیز تاثیر گذاشت و رادیو کردی پس از یک دهه با گسترش فعالیت خود، علاوه بر گویش سورانی، به گویش کرمانجی نیز برنامه پخش می‌‌کند.

فعالیت رادیو کردی را در 65 سال گذشته بر حسب شرایط سیاسی و اجتماعی، وضعیت منطقه‌ای، مخاطبان و کارکردهای رسانه‌ای می‌توان به 3 دوره تقسیم کرد.

4 آذرماه 1325 رادیو کردی در تهران تاسیس شد و از آن زمان در میان کردهای منطقه به نام «رادیو کوردی تاران» شهرت یافت. در این دوره رادیو ابتدا خود را به مخاطبان داخلی و کردهای کشورهای همجوار شناساند و به‌تدریج ساعات پخش آن افزایش یافت. محل استقرار رادیو به مدت 14 سال در تهران بود و سپس به مرکز کرمانشاه منتقل شد.

دوره پررونق رادیو کردی قبل از انقلاب را باید پس از انتقال کادر آن از تهران به کرمانشاه در سال 1341 دانست. تقویت فرستنده‌های رادیو کردی در کرمانشاه و قصرشیرین، سبب شد تا این رادیو برای کردهای عراق، ترکیه و سوریه به رادیویی نام‌آشنا تبدیل شود. از طرف دیگر، پخش برنامه‌های فولکلوریک کردی و توجه ویژه رادیو کرماشان به موسیقی کردی، سبب جذب موسیقیدان‌های مشهوری شد که در آن زمان شهرت زیادی در میان کردها داشتند.

البته 2 عامل وضعیت سیاسی و اجتماعی کردهای عراق به دلیل تقابل آنها با حکومت بعث و تشدید سیاست‌های کردستیز در ترکیه نقش قابل‌توجهی در تمرکز نگاه کردها به رادیو کردی ایران (تهران ـ کرمانشاه) داشت. ضمن این‌که نبود رسانه کردی، موقعیت منحصربه فردی را برای رادیو کردی ایران فراهم ساخت و به موازات آن افزایش ساعات پخش برنامه‌ها به 12 ساعت و در پاره‌ای مواقع بیشتر از آن، باعث دگر گونی در کنداکتور برنامه‌ها شد و این رادیو تقریبا توانسته بود توجه جامعه روستایی و حتی شهری کردنشین را به خود جلب کند. یکی از ویژگی‌های رادیو کردی کرماشان پخش داستان‌های رادیویی به زبان کردی بود که مورد استقبال قرار گرفت، پخش ترانه کردی و ساخت برنامه‌های فولکلوریک در اواخر این دوره شروع شد و تا اویل دوره دوم ادامه یافت.

با پیروزی انقلاب اسلامی و بویژه با آغاز جنگ تحمیلی فضای برنامه‌های رادیو کردی تغییر کرد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی همچنان که تغییرات ساختاری در رسانه ملی و محلی ایجاد شد، رویکردهای برنامه‌سازی رادیو کردی نیز دچار تحول شد. در این شرایط رادیو کردی تهران به شکل جدیدی احیا شد و در قالب برنامه‌های برون‌مرزی فعالیت خود را از سرگرفت، البته همزمان رادیو کردی کرمانشاه تا سال 1362 فعال بود ضمن این‌که رادیو کردی برون‌مرزی دوره متفاوت و جدیدی از فعالیت خود را آغاز کرد. معیارهای جدید برنامه‌سازی مبتنی بر نگرش‌های اسلامی و انقلابی و همچنین تاکید بر کارکردهای ارشادی و آموزشی قالب‌ برنامه‌ها را دگرگون ساخت. در همین حال جنگ تحمیلی رسالت مهم و نوینی بر دوش رسانه‌ها از جمله رادیو کردی در حمایت از رزمندگان و بیان رشادت مرزداران غیور کرد علیه دشمن بعثی گذاشت و رادیو کردی مهم‌ترین منبع خبری کردهای منطقه به شمار می‌رفت. در بخش نمایشی رادیو کردی که برای مخاطبان از جذابیت خاصی برخوردار بود، به مسائل جنگ و دفاع مقدس توجه ویژه‌ای شد که می‌توان به داستان «حمه شوان و کدخدا» و پیوند این داستان با جنگ تحمیلی اشاره کرد. در خارج از مرزهای ایران بویژه در کردستان عراق مساله مبارزه کردها علیه رژیم بعث سبب شد، رسالت و مسوولیت رادیو کردی به منظور تاثیر بر افکار عمومی کردستان عراق خطیرتر و حساس‌تر شود. در عین حال، رادیو کردی تهران (برون‌مرزی) به لحاظ رویکردهای دینی و سیاسی وظیفه خود می‌دانست که به تشریح و پخش برنامه‌هایی با مضامین دینی و معرفی سیره پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع) و برنامه‌هایی در زمینه‌های مبارزه با ظلم و استبدادستیزی در جوامع اسلامی و معرفی اهداف سیاسی ـ نظامی آمریکا و غرب در منطقه خاورمیانه و اقدام آنها درتجهیز رژیم صدام به سلاح‌های کشتار جمعی بپردازد.

مسوولیت رادیو کردی برون‌مرزی در پوشش اخبار مربوط به بمباران شیمیایی حلبچه از سوی رژیم بعثی صدام و پوشش خبری تهاجم رژیم صدام به کویت سنگین‌تر شد. در این میان آواره شدن میلیون‌ها کرد عراقی و آمدن آنها به جمهوری اسلامی ایران و سال‌های پس از آن بروز جنگ‌های داخلی میان جناح‌های کرد عراق، رادیو کردی را همچنان در کانون توجه مخاطبان کردزبان قرار داد. پخش 8 ساعته رادیو کردی به 2 گویش سورانی و کرمانجی پاسخی به نیازهای کردهای منطقه بود که اعتماد کافی به رادیو کردی برون‌مرزی تهران داشتند.

فراوانی نامه و تلفن شنوندگان به برنامه «ما و شنوندگان» در این دوران بیانگر جایگاه این رادیو میان مخاطبانش بود. ضمن آن که برنامه‌های هر دو بخش سورانی و کرمانجی از تنوع در زمینه‌های سیاسی، خبری، مذهبی، ادبی، فرهنگی و فولکلوریک برخوردار بود. نمایشنامه‌های رادیویی در این دوره جایگاه ویژه‌ای نزد مخاطبان رادیو داشت.

در دهه 70 با رشد روزنامه‌های کردزبان در شمال عراق، برخی از نقدها و تحلیل‌ها یا دیدگاه کارشناسان که از رادیو کردی پخش می‌شد در روزنامه‌ها و نشریات این منطقه انعکاس می‌یافت. در نیمه دوم دهه 70 به‌تدریج بر شمار رسانه‌های شنیداری و دیداری کردی در شمال عراق افزوده شد، اما وجه مشخصه آنها حزبی بودنشان بود. در همین حال رادیو کردی تهران در بخش‌های متعدد خبری و برنامه رویدادهای منطقه، روند تحولات در شمال عراق را به خوبی پوشش می‌داد و همین مساله توانست مخاطبان را راضی نگه دارد. در این سال‌ها شبکه جهانی سحر کردی تاسیس شد که توجه کردهای منطقه را به رسانه‌های کردی جمهوری اسلامی ایران افزایش داد.

دوره سوم فعالیت رادیو کردی از نظر کارکرد رسانه‌ای و محیط سیاسی و فرهنگی حاکم بر حوزه شنود این رادیو متفاوت از دو دوره قبلی است.

تهاجم آمریکا به عراق در مارس 2003 رادیو کردی تهران را در وضعیت جدیدی قرار داد و در آن مقطع به طور روزانه در دو بخش سورانی و کرمانجی به پوشش آخرین اخبار و تحلیل‌ها پیرامون جنگ پرداخت.

همجواری ایران با منطقه عملیاتی جنگی و حضور خبرنگاران صداوسیما در عراق و فعالیت روزانه خبرنگاران رادیو کردی در کردستان عراق سبب شد تا رادیو کردی برون‌مرزی خود به یک منبع مهم خبررسانی قابل استناد برای کردها تبدیل شود.

رادیو کردی با توجه به گسترش فناوری‌های ارتباطی و سایت‌های اینترنتی در سال 2004 وب‌سایت خبری به گویش سورانی و کرمانجی تاسیس کرد. با وجود آن که شمار رسانه‌های کردی به طور قابل ملاحظه‌ای افزایش یافته اما رادیو کردی تهران به عنوان رسانه‌ای پیشکسوت که فعالیت آن در 64 سال گذشته استمرار داشته است، برحسب نوع برنامه‌سازی و رویکردهای خبری، جایگاه تعریف شده خود را دارد. ضمن آن که به علایق مخاطبان خود بر مبنای نیازهای فکری، دینی، فرهنگی، سیاسی و خبری اهمیت می‌دهد.

در همین چارچوب و با توجه به شیوه‌های نوین برنامه‌سازی تلاش جدی در جهت تغییرات ساختاری در تهیه، ساخت و پخش برنامه انجام می‌گیرد تا به عنوان رسانه‌ای پویا باقی بماند. از سال 1389 پخش زنده برنامه‌های رادیو کردی افزایش یافته است. هم‌اکنون برنامه‌هایی چون نمایش رادیویی، جنگ جمعه، ما و شنوندگان، بخش‌های خبری، راهی به سوی نور و خانواده، همچنین تحلیل‌های سیاسی گفت‌وگومحور مانند راویژ و آموزش زبان فارسی از پرشنونده‌ترین برنامه‌های رادیو کردی است.

در وب‌سایت رادیو کردی نیز علاوه بر اخبار روزانه ایران، منطقه و جهان، موضوع‌بندی متنوعی در زمینه‌های ایران‌شناسی، تفسیر قرآن، آموزش زبان فارسی، اطلاعات علمی و تندرستی و دانستنی قرار گرفته که مخاطبان خاص خود را پیدا کرده است. وب‌سایت رادیو کردی در هر دو بخش سورانی و کرمانجی نه‌تنها در عراق و ترکیه بلکه در اروپا، آمریکا و استرالیا مورد مراجعه کاربران قرار می‌گیرد.