صندوق اسرار سرهنگ

موسی کوسا در 23 مارس سال 1949 در خانواده‌ای متوسط اما خوشنام در طرابلس، پایتخت لیبی دیده به جهان گشود و سال 1978 مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه آمریکایی میشیگان دریافت کرد. با این که چهره کوسا را آرامش و ثبات رای فراگرفته،‌ اما به اعتقاد بسیاری در پس این چهره آرام و خونسرد مردی تشنه به خون و خشن نهفته است. وی در طول سال‌ها حیات شغلی خود مناصب امنیتی و دیپلماتیک مختلفی احراز کرد.

کوسا فعالیت‌های شغلی خود را در قالب همکاری با دستگاه‌های اطلاعاتی و با عنوان مسوول حفظ امنیت سفارتخانه‌های لیبی در شمال اروپا سال 1979 آغاز کرد و این همان پستی بود که او را موفق ساخت با درخشش در آن از طریق تحت پیگرد قرار دادن معارضان سیاسی لیبی در شمال اروپا، پله‌های ترقی را یکی پس از دیگری طی کند، به گونه‌ای که یک سال پس از آن و سال 1980 به عنوان سفیر لیبی در انگلیس معرفی شد.

اما کوسا نتوانست در این منصب دوام چندانی بیاورد و هنوز یک سال از تصدی پست سفیری لیبی در لندن نگذشته بود که دولت وقت انگلیس او را به‌ خاطر داشتن پیشینه‌های خونین ـ بنا به توصیف لندن ـ علیه معارضان سیاسی لیبی در اروپا و انگلیس از خاک این کشور بیرون کرد. کوسا هیچ‌گاه پیشینه خود را پنهان یا کتمان نکرد، بلکه دولت انگلیس را به خاطر این اقدام مورد تهدید قرار داد و گفت این اقدام آنها را با کمک به جمهوریخواهان ایرلندی و دادن سلاح به آنها و تشدید اقداماتشان علیه معارضان لیبی در اروپا پاسخ خواهد گفت.

نکته قابل توجه و جالب این که رانده شدن کوسا از انگلیس موجب ترقی و رشد و پیشرفت شغلی او نزد معمر قذافی شد که در آن زمان در اوج مبارزاتی بود که آن را مبارزه علیه امپریالیسم بین‌الملل می‌نامید. همین امر موجب شد تا قذافی، کوسا را مبارز و مجاهدی علیه امپریالیسم بین‌المللی بخواند و پس از آن جایگاه برجسته‌ای را در دوایر ویژه او به خود اختصاص دهد.

اما رابطه کوسا با قذافی به پیش از این سال‌ها و در واقع به اوایل دهه 70 بازمی‌گردد، هنگامی که کوسا خود را برای تهیه پایان‌نامه کارشناسی ارشد در دانشگاه میشیگان آمریکا آماده می‌کرد و این پایان‌نامه‌ای بود که قذافی به آن توجه ویژه داشت. این مساله فرصتی به کوسا داد تا به تحصیلات خود در مقطع دکتری هم ادامه دهد، اما کوسا خواستار بازگشت به طرابلس شد تا به یکی از مردان با نفوذ و با قدرت قذافی در کمیته‌های انقلاب و از جمله افراد با نفوذ قذافی در نظام لیبی تبدیل شود.

در پی اخراج کوسا از انگلیس وی احراز پست‌ها و مناصب مختلف امنیتی در رژیم قذافی را یکی پس از دیگری طی کرد و قذافی همواره اجرای ماموریت‌های حساس و اصطلاحا ناپاک علیه دشمنانش را به عهده او می‌گذاشت. از جمله اینها باید از ترور معارضان لیبیایی در خارج از لیبی یاد کرد و همین موجب شد تا معارضان رژیم قذافی به او لقب مامور مرگ را بدهند و بسیاری از کشورهای غربی و عربی انگشت اتهام خود را به سوی کوسا به عنوان برنامه‌ریز بسیاری از ترورها و ناظر بر آنها نشانه بگیرند که از جمله مهم‌ترین این عملیات‌ها باید از منفجر کردن هواپیمای پان امریکن بر فراز شهرک لاکربی اسکاتلند سال 1988، منفجر کردن یک فروند هواپیمای فرانسه سال 1989 در آسمان نیجر، بمبگذاری در یک کافه شبانه در برلین آلمان سال 1986 و تلاش جهت ترور رهبران جهان عرب یا ربودن آنها یاد کرد.

سال 1992 کوسا بار دیگر به عرصه دیپلماتیک بازگشت تا بالاترین منصب را در وزارت خارجه لیبی احراز کند. در این سال او به سمت وزیر خارجه لیبی منصوب شد که با دوره تحریم‌ لیبی در عرصه بین‌المللی همراه گردید. 2 سال بعد بار دیگر منصب کوسا ارتقاء یافت و این بار سمت ریاست دستگاه اطلاعات و امنیت رژیم قذافی را احراز کرد و تا 15 سال بعد یعنی سال 2009 این سمت را داشت.

طی این دوره کوسا تحت پیگرد قرار دادن مخالفان رژیم قذافی در خارج را که از آنها با عنوان سگ‌های ولگرد یاد می‌کرد، سرلوحه اقدامات خود در دستگاه اطلاعات و امنیت قرار داد و بسیاری از آنها را در شهرهایی چون منچستر، پاریس و برلین ترور کرد. هنگامی که اتهامات وارده به وی مبنی بر دست داشتن در این ترورها اثبات می‌شد، با پرداخت غرامت از زیر بار آنها شانه خالی می‌کرد و شاید به همین دلیل بود که وی ریاست هیات مذاکره کننده لیبیایی برای پرداخت غرامت به قربانیان حادثه لاکربی و هواپیمای فرانسوی دی سی ـ 10 را به عهده گرفت، اگرچه بسیاری بر این باور بودند که وی از جمله عاملان اصلی این دو حادثه بوده است.

همچنین گفته می‌شود کوسا در ربوده شدن منصور الکیخیا، معارض معروف لیبیایی دست داشت که در دهه 90 در شهر قاهره ربوده شد. غیر از آن وی نقش بارز و موثری در مذاکرات صورت گرفته میان رژیم لیبی با 2 کشور انگلیس و اسکاتلند برای آزادسازی عبد الباسط المقرحی ایفا کرد. المقرحی مهم‌ترین متهم انفجار لاکربی به‌شمار می‌آمد که در زندان‌های انگلیس بسر می‌برد.

این اقدامات کوسا موجب شد تا لیبی از عزلت و انزوای بین‌المللی خارج گشته و نقشی اساسی در تجدید نظر غرب در رابطه با لیبی بازی کند. همچنین کوسا مسوول قرارداد منعقده میان لیبی با انگلیس و آمریکا سال 2006 بود که به موضوع برنامه هسته‌ای لیبی می پرداخت. وی در این مذاکرات پیشنهاد کرد، در برابر چشمپوشی لیبی از ادامه برنامه هسته‌ای خود، لندن و واشنگتن نام لیبی را از فهرست کشورهای تروریست جهان حذف و تحریم‌های بین‌المللی اعمال شده علیه این کشور را لغو کنند که در میان بهت و حیرت کارشناسان و صاحب‌نظران بین‌المللی با موافقت 2 کشور انگلیس و آمریکا مواجه شد. این قراردادی بود که لیبی را به طور کامل از انزوای بین‌المللی خارج ساخت و به تحریم‌های غرب علیه لیبی که از سال 1986 آغاز شده بود، پایان داد.

در مارس 2009 بار دیگر و این بار برای آخرین بار شانس و اقبال به موسی کوسا روی آورد تا دوباره وارد عرصه دیپلماتیک شود و پست وزیر امور خارجه را به جای عبدالرحمن شلقم به دست آورد که سمت نماینده لیبی در سازمان ملل متحد را گرفته بود.

در ژوئیه سال 2010 کوسا در کنار پست وزیری امورخارجه به سمت مشاور امنیت ملی قذافی نیز منصوب شد تا جانشین معتصم قذافی فرزند قذافی شود که به دلیل داشتن اختلاف با اطرافیان پدرش از این مقام استعفا کرده بود.

به خاطر پست‌ها و مناصب مهم و حساسی که موسی کوسا احراز نمود و نزدیکی‌اش به قذافی وی از بسیاری از اسرار و رازهای رژیم و شخص قذافی آگاه است، به گونه‌ای که نماینده دائم لیبی در سازمان ملل متحد او را جعبه سیاه رژیم قذافی توصیف کرده است.

اما رابطه کوسا با قذافی بر یک منوال نبود، بلکه در دوره‌هایی شاهد نوسان‌هایی نیز بوده است به گونه‌ای که در مواردی ممکن بود،‌ منجر به سرنگونی و از دست دادن جان کوسا شود از آن جمله باید از دوره‌ای یاد کرد که موسی کوسا در پی بروز شایعاتی مبنی بر زدن سیلی به گوش معتصم قذافی و برانگیختن خشم وی از عرصه سیاسی و دیپلماتیک لیبی محو شد. این رویداد همزمان با مارس 2010 میلادی بود و موجب شد، قذافی عبدالعاطی العبیدی را به سمت وزیری امور خارجه منصوب کند، اما چند ماه بعد که خشمش فرو نشست، کوسا را به عنوان مشاور امنیت ملی خود برگزید.

کوسا یک‌بار دیگر نیز با معتصم برخورد داشت، هنگامی که وی از قطعنامه 1973 شورای امنیت سازمان ملل متحد و درخواست از رژیم قذافی برای توقف حملات به بنغازی و پناهگاه انقلابیون لیبی حمایت کرد و به این وسیله نه تنها خشم معتصم که خشم شخص قذافی را نیز برانگیخت. همچنین باید از برخورد کوسا با خمیس قذافی، پسر دیگر معمر قذافی یاد کرد. هنگامی که کوسا موظف شده بود‌ خمیس را برای تصدی یک پست بلندپایه دیپلماتیک آماده کند، در طول آموزش‌ها میان وزیر سابق امور خارجه لیبی با پسر رئیس‌اش اختلافاتی بروز کرد.

اما مهم‌ترین قضایایی که کوسا در طول تصدی پست‌های دیپلماتیکش و حضور در عرصه سیاست با آن مواجه بود، قضیه سوئیس و خانواده قذافی بود. در این قضیه هانیبال قذافی فرزند معمر قذافی به دلیل مورد ضرب و شتم قرار دادن خدمتکارش در یکی از هتل‌های ژنو به جرم بد رفتاری توسط دولت سوئیس بازداشت و همین امر موجب بروز بحران سیاسی میان 2 کشور شد و قذافی سوئیس را کشوری کافر و ملحد خواند و علیه این کشور اعلام جهاد کرد و همین مساله موجب اعتراض کوسا به قذافی شد، اما با پا درمیانی دیگران این بحران برطرف گشت.

از دیگر قضایای مهمی که کوسا در زمان تصدی پست وزارت امور خارجه با آن مواجه شد، قضیه پرستاران بلغاری بود که به اتهام تزریق ویروس ایدز به صدها کودک لیبیایی توسط قذافی به اعدام محکوم شده بودند، اما به دلیل پیچیده بودن پرونده این حکم اعدام به اجرا درنیامد و قضیه برای سال‌ها معلق باقی ماند و سرانجام کوسا از این قضیه به عنوان حربه‌ای برای تحت فشار قراردادن کشورهای غربی جهت بستن قراردادهای مورد نظر لیبی استفاده کرد و با تسلیم پرستاران بلغاری در جولای 2007 پس از 8 سال زندانی بودن آنها در زندان‌های لیبی به این بحران پایان داد.

گزارش منتشره روزنامه انگلیسی ساندی اکسپرس در 3 آوریل سال‌جاری بیانگر رابطه گرم و صمیمانه و در آن واحد متناقض کوسا با غرب است که بحث و جدل‌هایی نیز درباره وزیر خارجه مستعفی لیبی و رئیس سابق سازمان اطلاعات سرهنگ قذافی برمی‌انگیزد.

این گزارش مدعی شده که کوسا به عنوان جاسوس دوجانبه برای دستگاه امنیت انگلیس فعالیت می‌کرده است، این روزنامه نوشته است: سال 2001 میلادی کوسا با رئیس وقت سازمان اطلاعات انگلیس، جان اسکارت دیدار داشت و با وی به توافقاتی در زمینه امکان فعالیت مزدوران انگلیسی در لیبی رسید. همچنین برخی از اطلاعات سری درز یافته به بیرون حکایت از آن دارد که قذافی تامین‌کننده مالی حملات انتخاباتی بسیاری از روسای جمهور آفریقا بوده و کوسا نام افراد بسیاری را در این باره ذکر می کند.

همچنین بر اساس گزارش‌های غربی از جمله اسناد منتشر شده توسط سایت ویکی‌لیکس کشورهای غربی کوسا را بهترین گزینه پس از قذافی و فرزندانش در لیبی پیش از وقوع انقلاب در این کشور می‌دانستند و همین موجب شده است بسیاری از تحلیلگران به این باور برسند که دور ساختن کوسا از ریاست دستگاه‌های اطلاعاتی و انتصاب وی به عنوان وزیر امور خارجه توسط قذافی راهی برای خلاص شدن از وی بوده، چون او توانسته بود‌ نفوذ بسیاری در داخل لیبی به دست آورد و این تهدیدی برای آینده سیاسی پسران قذافی تلقی می‌شد.

موسی کوسا 28 مارس گذشته با پای گذاشتن به فرودگاه وارنبورو و پناهنده شدن به انگلیس از مقام خود به عنوان وزیرخارجه لیبی استعفا کرد تا به این وسیله به حیات شغلی در لیبی و به مدت 31 سال خدمت به قذافی پایان دهد. وی تاکنون هیچ گونه ابراز تمایلی مبنی بر حضور و مشارکت در دولت آینده لیبی نکرده است.