مورخان

سهم شیعه در بین مورخان مسلمان بسیار چشمگیر است. اولین کسی که در اسلام کتابی درباره تاریخ و رجال نوشته است عبیدالله‌بن ابی‌رافع از اصحاب شیعیان امیرالمؤمنین علی(ع)، مورخ دیگر شیعی سلیم‌بن قیس هلالی‌عامری است که براساس نوشته ابن‌ندیم او نیز از اصحاب امیرالمؤمنین بود و جابربن یزید جعفی و ده‌ها تاریخ‌نگار دیگر، مورخان بزرگ تاریخ اسلام شیعه بوده‌اند و بسیار بیش از نسبت جمعیت شیعه در مقایسه با شمار مسلمانان در شکل‌گیری این بخش از فرهنگ و تمدن اسلامی‌ سهم داشته‌اند.

مهم‌ترین مایه ترغیب مسلمانان به تاریخ‌آموزی و تاریخ‌نگاری همانا آموزه‌های قرآنی و حدیثی بود و متأثر از آن مسلمانان در مطالعات تاریخی خود، نخست به موضوع سیره پیامبر(ص) توجه نشان دادند. نیاز مسلمانان به آگاهی و شناخت زندگی پیامبر و اصحاب او و چگونگی پیشرفت اسلام و نبردهای آنها با دشمنان اسلام همراه با فتوحات و افزایش قلمرو بلاد اسلامی‌ و نیاز به شناخت اوضاع و احوال مردمان سرزمین‌های تازه‌مسلمان، مزید بر علت شد و بر حجم مطالعات تاریخی و تنوع موضوعات آن افزود.

می‌توان شیعیان را پیشگامان تاریخ‌نویسی در اسلام دانست. نوشته‌های شیعیان در تاریخ را در یک تقسیم‌بندی کلی می‌توان 7 نوع دانست: سیره و مغازی پیامبر اکرم(ص)، سیره امام علی(ع) و زندگی سیاسی ایشان از دوران همراهی با پیامبر تا شهادت، تاریخ امامان اهل‌بیت(ع)‌، تاریخ‌های عمومی، تاریخ‌های محلی، نسب‌شناسی، کتب رجال و طبقات. کتاب «مورخان» نوشته علی‌اکبر ولایتی در 3 بخش از سوی شرکت سهامی‌ کتاب‌های جیبی وابسته به موسسه انتشارات امیرکبیر منتشر شده است.

کتاب «طواف عشق» گزیده و بازنویسی لهوف سیدبن طاووس به قلم محمدحسین رجبی دوانی در 144 صفحه و 3 هزار نسخه از سوی نشر امیرکبیر منتشر شد.

برخی علمای شیعه در کنار آثار اعتقادی، کلامی، فقهی و اخلاقی خود به مصیبت بزرگ عاشورا به بیان فلسفه قیام حضرت اباعبدالله و ذکر وقایع آن پرداخته‌اند، چرا که اگر آن انقلاب و قیام نبود چیزی از اسلام باقی نمی‌ماند.

از جمله این بزرگان مؤلف کتاب «لهوف» سیدرضی‌الدین علی‌بن طاووس معروف به سیدبن طاووس است که دانشمندی پاک نیت و سیدی اصیل از سلاله نبوت و سخنوری ذوفنون و بسیار پرهیزکار بوده است.

کتاب لهوف با وجود اختصار حاوی برخی نکات و مطالب اختصاصی است که در دیگر کتب مقاتل وجود ندارد. تحلیل علل و فلسفه قیام حضرت اباعبدالله و پاسخ به شبهه‌هایی که از گذشته برخی اهل تسنن در خصوص این‌که امام با علم به نداشتن یاور خود را به مهلکه افکنده وارد می‌کردند، از ویژگی‌های این کتاب است.

سیدبن طاووس در تألیف لهوف برخی مطالب خاص از وقایع این نهضت عظیم را نقل کرده است که مقتل‌نویسان پس از وی به سبب اعتبار سید در آثار خویش از او اخذ نموده‌اند. کتاب «طواف عشق» در 3 فصل با موضوعات از ولادت تا قیام، در وصف جنگ در کربلا و حوادث آن و حوادث پس از شهادت امام حسین(ع) تدوین شده است.

آگاهی امام حسین(ع) از شهادت، اعزام مسلم‌بن‌ عقیل به کوفه، یزید از امام حسین(ع) بیعت می‌خواهد، قیام مسلم‌بن عقیل، شب عاشورا، روز عاشورا، اسرای اهل‌بیت(ع)‌ در کوفه، در مجلس عبیدالله زیاد، دیدار بازماندگان امام حسین(ع)‌ از کربلا و بازگشت اسیران اهل‌بیت(ع)‌ به مدینه برخی مطالب درج شده در کتاب هستند.

سعید تشکری که چندی پیش رمان «پاریس، پاریس» را راهی بازار کتاب کرد، این روزها رمان «بار باران» او در قفسه کتابفروشی‌ها جای گرفته است. لحن ادبی خاص و شباهت نثر داستان به توصیفات نمایشنامه‌ای، از ویژگی‌‌های این کتاب است که از زبان گوهرشاد بیگم، سازنده مسجد گوهرشاد روایت می‌شود.

تشکری در رمان بار باران نیز مانند برخی دیگر از آثار داستانی‌اش از لحن ادبی خاصی بهره گرفته است و توصیفات تصویری در این کتاب، زبان داستانی او را به زبان نمایشنامه‌هایش نزدیک کرده است.

وی در این اثر ضمن آن‌که مستندات تاریخی را مد نظر داشته، زبانی ساده را همراه با توصیفات و تشبیه موقعیت‌ها به کار برده است.

خود نویسنده درباره کتاب گفته است: «در تاریخ شخصیتی به نام گوهرشاد بیگم داریم که مسجد گوهرشاد را در مشهد ساخته. این رمان در واقع نگاهی به یک دوره از تاریخ تیموریان در قالب یک رمان است و ضمن آن‌که روایت آن یک بازشناسی تاریخی یا جغرافیایی است، درباره تاریخ نیست، بلکه افشاگر بخش ناگفته و مدفون شده‌ای از تاریخ است که در قالب یک شخصیت داستانی ارائه شده است.»

رمان این‌گونه آغاز می‌شود: «این مکتوب را نوشتم تا گوهرشاد بیگم که می‌داند، بخواند و هم تو که می‌خوانی‌اش و هم من که نوشته‌ام و کاتبم! سلام. سلام بر دل بایری که اکنون، با نوشتن باز هم سبز شده است و همین که تو مرا می‌خوانی. او خواسته است که ما، برای یکدیگر سبز شویم و امیدوارم که یادمان به یاد هم بماند، بانو گوهرشاد بیگم، دیرسالی از ایام جوانی آغاز شد و ماند...».