گفتوگو با امیر بشیری، کارگردان نمایش کلنل
رئیسعلی دلواری تنها یک چهره نظامی و محلی نبود؛ او را باید نمادی از جریانی تاریخی دانست که اجازه نداد ایران به مستعمره رسمی قدرتهای خارجی تبدیل شود. به مناسبت سالروز شهادت این مبارز ضد استعمار، درباره ابعاد شخصیتی و مبارزاتی رئیسعلی دلواری، نقش علما در قیام جنوب و نسبت استعمارستیزی آنروز با اشکال جدید سلطه و نفوذ، با حجتالاسلام دکتر مهدی ابوطالبی، عضو هیاتعلمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امامخمینی (ره) گفتوگو کردهایم.
استعمار چیست و چگونه شکلگرفت؟
استعمار پدیدهای است که در چند قرن اخیر، عمدتا با قدرتهای غربی (بهویژه کشورهای اروپایی و بعدها آمریکا) شکلگرفت. این کشورها با تکیه بر برتری نظامی و فناوری، به مناطق مختلف جهان ــ ازجمله آسیا، آفریقا، آمریکا و استرالیا ــ نفوذ کردند. استعمارگران همواره ادعا میکردند که برای کمک به آبادانی و بهرهبرداری بهتر از منابع آمدهاند، اما در عمل هدف اصلیشان تسلط بر منابع و تحمیل اراده خود بود. این سلطه از اشغال نظامی آغاز شد و بعدها به شکل نفوذ اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ادامه یافت.
آیا کشورهای تحت استعمار در برابر این روند مقاومت نمیکردند؟
استعمار تقریبا همواره با حمله و اشغال نظامی همراه بود؛ مثلا روسها از شمال و انگلیسیها از جنوب به ایران نفوذ میکردند. اما بهویژه در دو قرن اخیر، جنبشها و انقلابهای ضد استعماری شکلگرفت و بسیاری از کشورها از سلطه مستقیم رهایی یافتند، هرچند آثار و نفوذ استعمار در برخی مناطق همچنان باقی است.
تفاوت قدرت یک کشور با استعمارگری در چیست؟
قدرتداشتن یک کشور به معنای استعمارگری نیست؛ تعامل، تجارت و مبادله برابر میان کشورها امری طبیعی است. استعمار زمانی شکل میگیرد که قدرت با سلطهجویی و تحمیل همراه شود. استعمارگران نهتنها از ابزار نظامی و اقتصادی، بلکه از تحمیل ارزشها، الگوها و ایدههای خود به ملتهای دیگر استفاده میکردند؛ بنابراین تفاوت اصلی، در «سلطهجویی» و «تحمیل اراده» است.
چرا دوازدهم شهریور، سالروز شهادت رئیسعلی دلواری، بهعنوان روز مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده است؟
انگلیس یکی از مهمترین قدرتهای استعماری در تاریخ معاصر ایران بود که آسیبهای فراوانی به کشور وارد کرد. در دوره قاجار، روسیه تزاری و انگلیس دو قدرت اصلی مداخلهگر بودند، اما پس از فروپاشی روسیه تزاری، نفوذ انگلیس افزایش یافت و در حافظه تاریخی ایرانیان به نماد استعمار تبدیل شد. از سوی دیگر، جنوب ایران بهویژه بندر بوشهر، عرصهای مهم برای مقاومت در برابر انگلیس بود. رئیسعلی دلواری یکی از برجستهترین چهرههای این مبارزات است؛ از اینرو سالروز شهادت او به نام روز مبارزه با استعمار انگلیس نامگذاری شده است.
رئیسعلی دلواری چه جایگاهی در تاریخ مبارزات ضد استعماری ایران دارد؟
مقاومت جنوب ایران در برابر استعمار انگلیس، یکی از درخشانترین فصلهای تاریخ معاصر ماست و رئیسعلی دلواری چهرهای شاخص در این مقاومت بهشمار میرود. هرچند درباره او فیلم و سریال ساخته شده، اما همچنان نیاز است نسلهای جدید بیش از گذشته با شخصیت و نقش تاریخی او آشنا شوند.
مهمترین اقدامات رئیسعلی دلواری چه بود؟
رئیسعلی دلواری در دوران نهضت مشروطه، جوانی حدود ۲۵ساله و از فعالان آن جنبش بود. پس از بهتوپبستهشدن مجلس، در جریان اعتراضها توانست بوشهر را از سلطه حکومت قاجار خارج و حدود ۹ ماه، با هدایت مرحوم آیتالله علمالهدی اهرمی، آن را اداره کند. از نخستین اقدامات او، میتوان به خارجکردن گمرک بوشهر از اختیار انگلیسیها اشاره کرد. او از خانهای متدین و میهندوست تنگستان بود و هم دغدغه دین داشت و هم حفظ استقلال کشور را وظیفه خود میدانست.
نقش رئیسعلی در مقابله با اشغال انگلیس در جنگ جهانی اول چه بود؟
با آغاز جنگ جهانی اول، ایران اعلام بیطرفی کرد، اما روسها از شمال و انگلیسیها از جنوب کشور را اشغال کردند. با ورود نیروهای انگلیسی به بوشهر، رئیسعلی دلواری همراه با یارانش دست به قیام زد. انگلیسیها شماری از معترضان را بازداشت و به هند تبعید و بوشهر را تحت سلطه خود اعلام کردند، اما رئیسعلی با همیاری عشایر منطقه به اشغالگران تاخت، خسارتهای سنگینی بر آنان وارد آورد و دو تن از افسران ارشد بریتانیا را به هلاکت رساند. در واکنش، انگلیس با چهار کشتی جنگی و حدود ۲۰۰۰ نیروی پیاده به دلوار حمله کرد. رئیسعلی با دریافت حکم جهاد از علمای بزرگی، چون آیتالله لاری، آیتالله برازجانی و آیتالله بلادی، مقاومت را سازماندهی کرد. با وجود برتری کامل دشمن، نیروهای مردمی با سلاحهای ساده ایستادگی کردند، یکی از ژنرالهای انگلیسی را کشتند و مهاجمان را عقب راندند. پیش از این نبرد، انگلیسیها از طریق برخی خانهای همسو، ۴۰هزار پوند به او پیشنهاد دادند تا دست از مقاومت بردارد، اما او نپذیرفت و گفت تا زمانی که کشورش در اشغال است، سکوت نخواهد کرد. پس از عقبنشینی، انگلیسیها بار دیگر حمله کردند و در سومین مرحله درگیری، رئیسعلی براثر خیانت یکی از عوامل داخلی، از پشت سر هدف قرار گرفت و به شهادت رسید.
رابطه رئیسعلی دلواری با علما چگونه بود؟
رئیسعلی ارتباط نزدیکی با علما داشت. در جریان مشروطه، پس از تسلط بر بوشهر، اداره شهر را به آیتالله علمالهدی اهرمی سپرد و در جریان اشغال جنوب، برای بسیج مردم از علما درخواست حکم جهاد کرد. قیام او با مجوز و حمایت مستقیم علمای بزرگ منطقه شکلگرفت.
آیا مبارزات رئیسعلی صرفا ملیگرایانه بود یا انگیزههای دینی نیز داشت؟
در تاریخ معاصر ایران، هویت ملی و هویت دینی بهشدت درهمتنیدهاند؛ چنان که برخی پژوهشگران مانند نیکی کدی نیز بر این نکته تأکید دارند. نهضتهای بزرگ ضداستعماری ایران ــ از تحریم تنباکو و ملیشدن نفت تا قیام رئیسعلی دلواری ــ همواره با هدایت علما و بر پایه احکام جهاد شکل گرفتهاند. دفاع از استقلال کشور هم وظیفهای ملی و هم تکلیفی شرعی محسوب میشد؛ از اینرو تفکیک این دو انگیزه در این جنبشها ممکن نیست.
نشانههای دینی در مبارزات رئیسعلی دلواری چه بود؟
پرچم رئیسعلی با شعارهایی مانند «لا فتی الا علی»، «نصر من الله» و «فتح قریب» مزین بود. او پس از صدور حکم جهاد از سوی آیتالله برازجانی، در نامهای از ایشان تشکر کرد و سکوت در برابر اشغالگران را همانند تنها گذاشتن امامحسین (ع) دانست. در سوگندنامه خود، با قسم به قرآن اعلام کرد تا آخرین قطره خون در برابر انگلیسیها ایستادگی خواهد کرد و تخلف از این عهد را خیانت به قرآن و دین خدا شمرد. وصیت او نیز دفن در وادیالسلام نجف بود؛ هرچند ابتدا در زادگاهش به خاک سپرده شد و بعدها پیکرش به نجف منتقل گردید.
مقاومت رئیسعلی دلواری چه دستاوردی برای ایرانداشت؟
ثمره این مقاومت، تنها به شخص رئیسعلی محدود نشد. مجموعه قیامهای مردم جنوب، پیش و پس از او، مانع از آن شد که ایران مانند هند یا بسیاری از کشورهای آفریقایی به مستعمره رسمی انگلیس یا دیگر قدرتها تبدیل شود. ایران با وجود حملات روسیه و انگلیس، هرگز رسما به مستعمره یک قدرت خارجی درنیامد و این نتیجه ایستادگی مردم و مبارزان ضداستعمار بود.
آیا حکومت وقت از این مقاومتها حمایت میکرد؟
رفتار حکومتها یکسان نبود؛ برخی حاکمان مقاومت میکردند، اما گاهی ضعف، مصلحتاندیشی یا منافع سیاسی، مانع مقابله با استعمار میشد. برای نمونه، در خاطرات دکتر مصدق آمده است که در دوران حکومت بر ایالت فارس، به انگلیسیها پیشنهاد داد اجازه دهند خود او شورش تنگستانیها را سرکوب کند تا حساسیت مردم نسبت به انگلیس افزایش نیابد؛ حتی نامهای از سوی انگلیسیها در قدردانی از عملکرد او به حکومت مرکزی ارسال شد. این نمونه نشان میدهد که همه جریانهای سیاسی نگاه واحدی به استعمار نداشتند.
آیا استعمار و استعمارستیزی امروز نیز موضوعیت دارد؟
به باور رهبر شهید انقلاب، امروز با «استعمار فرانو» روبهرو هستیم که در آن هدف اصلی، اشغال سرزمین نیست، بلکه نفوذ فکری، فرهنگی و شناختی ــ یعنی «جنگ شناختی» ــ است. در این الگو، تلاش میشود نخبگان، مدیران و افکارعمومی بهگونهای بیندیشند که قدرتهای سلطهگر میخواهند. متأسفانه هنوز افرادی یافت میشوند که نگاه مثبتی به استعمار دارند و آن را عامل پیشرفت معرفی میکنند؛ برای نمونه، در سالهای گذشته برخی چهرههای دانشگاهی از مستعمرهشدن هند و آثار آن دفاع کردهاند که نشان میدهد این نگاه همچنان وجود دارد.
سخن پایانی شما چیست؟
انقلاب اسلامی حاصل سابقهای طولانی از مبارزات ضداستبدادی و ضداستعماری ملت ایران است. اگر مقاومتها و مجاهدتهای علما و مردم در یک قرن گذشته نبود، زمینه شکلگیری انقلاب اسلامی فراهم نمیشد. از اینرو باید قدردان شهدا، مبارزان و علمایی باشیم که با وجود امکانات محدود، ماهیت استعمار را بهدرستی شناختند و با صدور احکام جهاد، تحریم تنباکو و دیگر اقدامات، کشور را از سلطه بیگانگان حفظ کردند و این میراث گرانبها را به نسل امروز رساندند.
گلپایگانی در گفتوگو با جامجم آنلاین:
رئیس کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی:
رئیس مدارس سمپاد در گفتوگو با «جامجم» مطرح کرد
ضیائیان در گفتوگو با جامجم آنلاین:
