۱۳ شهریور در تقویم رسمی کشور به عنوان «روز علوم پایه» نامگذاری شده است؛ روزی برای یادآوری اهمیت رشتههایی که بسیاری از دستاوردهای علمی و فناوری کشور بر شانههای آنها بنا شده است. علوم کامپیوتر، ریاضیات و آمار، فیزیک و شاخههایی همچون مهندسی هستهای، مهندسی پرتوپزشکی، نانوفیزیک، شیمی و زیستشناسی بخشی از گستره این علوم را تشکیل میدهند؛ علومی که اگرچه ثمرات اقتصادی آنها در بسیاری از موارد در کوتاهمدت نمایان نمیشود، اما پایه توسعه فناوریهای پیشرفته پزشکی و مهندسی بهشمار میروند. دکتر حسین نصیری، مدیرگروه آموزشعالی مرکز پژوهشهای مجلس در این باره به جامجم میگوید: براساس آمارها، حدود ۳۸درصد از مجموع تولیدات علمی کشور در سطح بینالمللی مربوط به حوزه علوم پایه است. البته این عدد در سالهای مختلف متغیر بوده، اما میانگین آن حدود ۳۸ درصد است. این میزان تولید علمی در حالی به دست آمده که حدود ۱۴ درصد از اعضای هیأت علمی و حدود ۷ درصد از جمعیت دانشجویی کشور در حوزه علوم پایه فعالیت میکنند؛ بنابراین این گروه بیش از ظرفیت عددی خود توانستهاند برای کشور تولید علمی داشته باشند و رتبه علمی ایران را هم از نظر کمیت و هم کیفیت ارتقا دهد. همچنین در بحث دانشمندان ۱ درصد و ۲ درصد برتر، عمده محققان و استادان ما در حوزه علوم پایه هستند. به همین دلیل میتوان گفت کشور ما در این حوزه مزیت نسبی دارد؛ چه از نظر تعداد استادان و دانشجویان و چه از نظر دستاوردهای علمی، مقاله و سایرانتشارات.
علوم پایه در اسناد بالادستی
اما اهمیت علوم پایه فقط به تولید مقاله و ارتقای رتبه علمی کشور محدود نمیشود و بسیاری از پیشرفتهای فنی، مهندسی، پزشکی و فناوریهای پیشرفته به کیفیت پژوهشهای این حوزه وابسته است. به گفته نصیری، تمامی پیشرفتهای علمی در حوزههای سختتر مانند فنی، مهندسی و پزشکی، عمدتا وابسته به کیفیت تولیدات علمی در حوزه علوم پایه است؛ بنابراین اگر در علوم پایه توان رقابت را از دست بدهیم، اساسا نمیتوانیم در حوزه فناوریهای سخت و پزشکی حرفی برای گفتن داشته باشیم. به همین دلیل علوم پایه در اسناد بالادستی کشور نیز همواره مورد تأکید قرار گرفته است. مثلا در برنامه ششم توسعه، جمعیت دانشجویی علوم پایه مورد توجه قرار گرفته و برای آن هدفگذاری شده است. در سیاستهای کلی علم و فناوری نیز بر توسعه و ارتقای علوم پایه تأکید و در برنامه هفتم پیشرفت هم بر ارتقا و تحول علوم پایه تأکید شده است. بااین حال بهرغم ظرفیت علمی این حوزه، تغییر معیارهای انتخاب رشته و افزایش اهمیت اشتغال و درآمد، باعث شده استقبال از علوم پایه در سالهای اخیر کاهش پیدا کند. رشتههای علوم پایه معمولا در مقایسه با برخی رشتههای دیگر، مسیر سریعتری برای رسیدن به شغل و درآمد ندارند. آنطور که نصیری میگوید، در دنیای معاصر که همهچیز بر مبنای مطلوبیتهای اقتصادی و رفاهی سنجیده میشود، رشتههای علوم پایه نسبت به سایر رشتهها زودبازده نیستند. دانشجو ممکن است با انتخاب رشتههای دیگر، زودتر به شغل، درآمد و زندگی مرفه برسد، اما در علوم پایه، اندیشمند شدن، کشف حقیقت و شکافتن مرزهای دانش، اهمیت بیشتری دارد و این موضوع جای قدردانی از محققانی دارد که در این حوزه فعالیت میکنند.
علوم پاپه؛ از مدرسه تا دانشگاه
اما حفظ جایگاه علوم پایه تنها به تأمین بودجه و امکانات پژوهشی محدود نمیشود؛ این مسیر از سالهای مدرسه و از زمانی آغاز میشود که علاقه و استعداد علمی دانشآموزان شکل میگیرد. به عقیده کارشناسان در سالهای اخیر، ضعف معرفی ظرفیتهای علوم پایه، جذابیت بیشتر رشتههای درآمدزا و در ادامه مهاجرت نخبگان، زنگ هشدارهایی را درباره تداوم حضور نیروی انسانی توانمند در این حوزه به صدا درآورده است بهگونهای که اگر این روند ادامه پیدا کند، میتواند به کاهش محسوس دانشجویان و پژوهشگران علوم پایه در سالهای آینده منجر شود. نصیری در اینباره میگوید: بخشی از کاهش تعداد دانشجویان و محققان علوم پایه به آموزش و پرورش برمیگردد و متاسفانه ما کمتر ظرفیتهای علوم پایه را به دانشآموزان معرفی کردهایم و آنها شناخت کافی از این حوزه ندارند. او با اشاره به اهمیت رشتههای میانرشتهای میافزاید: امروز رشتههایی مانند علوم داده، هوش مصنوعی و کوانتوم، اهمیت بسیاری پیدا کردهاند و حتی از منظر آینده شغلی نیز میتوانند بسیار جذاب باشند. باید ظرفیتهای علوم پایه را در آموزش و پرورش معرفی کنیم تا در آینده با چالش تعداد اندک دانشجو و محقق در این حوزه مواجهنشویم.
علوم پایه چشمانتظار سند توسعه
در کنار چالشهایی مانند کاهش استقبال دانشجویان، مهاجرت نخبگان و ضعف زیرساختهای پژوهشی، نبود یک نقشه راه مشخص برای توسعه علوم پایه نیز یکی از دغدغههای مطرحشده در این حوزه است. اگرچه در اسناد بالادستی کشور بارها بر اهمیت علوم پایه و ضرورت تقویت آن تأکید شده، اما به گفته نصیری، «سند توسعه و ارتقای علوم پایه» هنوز به مرحله تدوین نهایی و ابلاغ نرسیده است؛ مسألهای که میتواند روند اجرای سیاستهای حمایتی و برنامهریزی برای آینده این حوزه را با کندی مواجه کند.
به گفته او تدوین و ابلاغ این سند میتواند زمینه را برای تعیین اولویتهای کشور در علوم پایه، هدفگذاری برای جذب و تربیت دانشجویان و پژوهشگران، تقویت زیرساختهای آزمایشگاهی و هدایت هدفمند منابع فراهم کند.
نسخه نجات علوم پایه
برای بهبود شرایط در حوزه علوم پایه، نصیری بر فرهنگسازی از دوره مدرسه و استفاده از ظرفیت رسانهها تأکید میکند و میگوید: برای جذب دانشجویان و پژوهشگران علوم پایه باید از مشوقهایی مانند «بورس و بورسیه دانشجویی، کمکهزینه تحصیلی، پذیرش مستقیم در مقطع دکترا و تضمین شغلی» استفاده شود تا پژوهشگران بتوانند با اطمینان بیشتری فعالیت علمی خود را ادامه دهند. در کنار جذب نیروی انسانی، وضعیت تجهیزات و زیرساختهای پژوهشی نیز از چالشهای علوم پایه است. نصیری تأکید میکند باید لوازم و تجهیزات مورد نیاز تحقیقات علوم پایه بهروز شوند. چراکه زیرساختهای آزمایشگاهی و کارگاهی ما از استانداردهای جهانی فاصله گرفتهاند. نصیری تغییر نگاه دولت به حمایت از علوم پایه را نیز ضرورت دیگری میداند و تأکید میکند که نگاه به این حوزه باید بلندمدت و راهبردی باشد چراکه انتظار خروجی سریع و زودبازده از علوم پایه با واقعیت این حوزه فاصله دارد. او همچنین حمایت هدفمند از آزمایشگاههای مرجع و قطبهای علمی را ضروری میداند و معتقد است در شرایط کنونی که منابع مالی باید بهدرستی هزینه شوند، انتخاب قطبهای علمی، آزمایشگاههای مرجع و آزمایشگاههای تحقیقاتی فردی و حمایت ویژه از آنها میتواند به پژوهشگران و استادان برای پیشبرد فعالیتهای علمی کمک کند.
گلپایگانی در گفتوگو با جامجم آنلاین:
رئیس کتابخانه، موزه و اسناد مجلس شورای اسلامی:
رئیس مدارس سمپاد در گفتوگو با «جامجم» مطرح کرد
ضیائیان در گفتوگو با جامجم آنلاین:
