چرا گرد و غبار در ایران تشدید شد؟ | حقابه تالاب‌ها مهم‌ترین راهکار مهار ریزگردهاست

به گزارش جام‌جم آنلاین، همزمان با افزایش دمای هوا و آغاز فصل اوج فعالیت کانون‌های گرد و غبار، بار دیگر موضوع ریزگرد‌ها به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های زیست‌محیطی کشور تبدیل شده است. اگرچه بارش‌های مناسب ابتدای سال تا حدودی از شدت این پدیده کاسته، اما کارشناسان معتقدند راهکار اصلی مقابله با ریزگرد‌ها نه در اقدامات مقطعی، بلکه در احیای تالاب‌ها، تأمین حقابه‌های محیط‌زیستی و مدیریت اصولی منابع طبیعی نهفته است.

بهزاد رایگانی، دبیر ستاد ملی سیاست‌گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار سازمان حفاظت محیط زیست در گفت‌و‌گو با جام‌جم آنلاین درباره وضعیت ریزگرد‌ها در کشور اظهار کرد: سال آبی گذشته به دلیل خشکسالی شدید، شرایط گرد و غبار در بسیاری از استان‌ها بحرانی بود، اما بارش‌های مناسب امسال باعث شد وضعیت در ماه‌های ابتدایی سال نسبت به سال گذشته بهبود پیدا کند.

او افزود: این بهبود موقتی است و با ورود به فصل تابستان، فعالیت کانون‌های گرد و غبار دوباره افزایش می‌یابد؛ چرا که با افزایش دما و کاهش رطوبت، تالاب‌های خشک و سایر کانون‌های بحرانی دوباره فعال می‌شوند.

رایگانی با اشاره به برخی از مهم‌ترین کانون‌های داخلی گرد و غبار گفت: تالاب جازموریان، تالاب گاوخونی و مجموعه تالاب‌های استان فارس از جمله مناطقی هستند که با خشک شدن، به منابع تولید ریزگرد تبدیل می‌شوند.

دبیر ستاد ملی گرد و غبار تأکید کرد: از این مقطع به بعد، بارندگی تأثیر چندانی در کنترل گرد و غبار ندارد و آنچه می‌تواند وضعیت را مدیریت کند، اقداماتی است که از قبل برای احیای کانون‌های بحرانی و مدیریت منابع آب انجام شده است.

منشأ اصلی گرد و غبار در ایران کجاست؟

رایگانی با تفکیک کانون‌های گرد و غبار از کانون‌های فرسایش بادی توضیح داد: برخلاف تصور عمومی، همه مناطق ماسه‌زار منشأ گرد و غبار نیستند. کانون‌های اصلی گرد و غبار، بستر خشک تالاب‌ها، مسیل‌ها، خشکه‌رود‌ها و حاشیه رودخانه‌ها هستند؛ زیرا این مناطق دارای رسوبات بسیار ریزدانه‌اند که با وزش باد به راحتی در هوا معلق می‌شوند.

او افزود: بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد بیش از ۸۰ درصد رویداد‌های گرد و غبار کشور مستقیماً از همین کانون‌ها منشأ می‌گیرند.

توسعه ناپایدار کشاورزی؛ عامل تشدید ریزگرد‌ها

دبیر ستاد ملی گرد و غبار با اشاره به روند شکل‌گیری بحران گرد و غبار در کشور گفت: در دهه ۷۰ و همزمان با افزایش بارندگی، توسعه کشاورزی با محوریت استفاده حداکثری از منابع آب در دستور کار قرار گرفت و در بسیاری از تالاب‌ها برای توسعه اراضی کشاورزی، زهکشی و انتقال آب انجام شد.

او ادامه داد: با آغاز خشکسالی‌های بلندمدت از اوایل دهه ۸۰، بی‌توجهی به حقابه‌های محیط‌زیستی و توسعه گسترده سدسازی باعث شد بسیاری از تالاب‌ها خشک شوند و به کانون‌های اصلی تولید گرد و غبار تبدیل شوند.

رایگانی تأکید کرد: اگر حقابه‌های محیط‌زیستی تأمین می‌شد، امروز بخش قابل توجهی از مشکلات گرد و غبار کشور وجود نداشت.

آیا مالچ‌پاشی هنوز راهکار مقابله با ریزگردهاست؟

دبیر ستاد ملی گرد و غبار درباره استفاده از مالچ‌پاشی نیز گفت: این روش در سال‌های گذشته برای تثبیت خاک مورد استفاده قرار می‌گرفت، اما بررسی‌ها نشان داد برخی از مالچ‌های نفتی حاوی آلاینده‌هایی مانند فلزات سنگین و ترکیبات آروماتیک هستند که می‌توانند آثار زیست‌محیطی و بهداشتی به همراه داشته باشند.

او افزود: به همین دلیل استفاده از مالچ‌پاشی به طور کامل متوقف نشده، اما با محدودیت‌ها و ضوابط سخت‌گیرانه انجام می‌شود تا از پیامد‌های احتمالی آن جلوگیری شود.

رایگانی درباره آخرین وضعیت استفاده از مالچ برای مهار گرد و غبار گفت: سازمان منابع طبیعی همچنان در برخی مناطق از مالچ استفاده می‌کند، اما این اقدام تحت ضوابط و محدودیت‌های زیست‌محیطی انجام می‌شود.

او افزود: سازمان حفاظت محیط زیست «ضابطه ۷۸۳» را برای ارزیابی تثبیت‌کننده‌های خاک تدوین کرده است که در آن، آلایندگی‌های فیزیکی و شیمیایی، آثار احتمالی بر سلامت انسان و پیامد‌های زیست‌محیطی محصولات بررسی می‌شود تا تنها محصولات ایمن مجوز استفاده دریافت کنند.

دبیر ستاد ملی گرد و غبار ادامه داد: تاکنون هیچ محصولی نتوانسته تمام مراحل این ضابطه را با موفقیت طی و مجوز کامل زیست‌محیطی دریافت کند؛ زیرا علاوه بر اثربخشی، میزان آسیب به محیط زیست نیز یکی از معیار‌های اصلی ارزیابی است.

او تصریح کرد: به همین دلیل امکان استفاده گسترده از مالچ‌های نفتی مانند گذشته وجود ندارد و محدودیت‌هایی در این زمینه اعمال شده است. البته پژوهش‌ها برای تولید فرآورده‌هایی با منشأ مالچ نفتی که آلودگی کمتری داشته باشند و قابلیت کنترل مناسبی ایجاد کنند، ادامه دارد.

مالچ‌پاشی برای تالاب‌های خشک راهکار مناسبی نیست

رایگانی با تأکید بر اینکه مالچ‌پاشی راهکار عمومی مقابله با گرد و غبار نیست، گفت: استفاده از این روش تنها در برخی مناطق بحرانی امکان‌پذیر است و نمی‌توان بستر خشک تالاب‌ها را مالچ‌پاشی کرد؛ زیرا این تالاب‌ها در دوره‌های ترسالی دوباره آبگیری شده و به اکوسیستم‌های طبیعی تبدیل می‌شوند و افزودن مواد غیرطبیعی به این محیط‌ها می‌تواند به اکوسیستم آسیب بزند.

او افزود: مالچ‌پاشی بیشتر در شنزار‌ها و ماسه‌زار‌هایی که همزمان با جابه‌جایی ماسه و ذرات معلق کمتر از ۱۰ میکرون مواجه هستند، کاربرد دارد و آن هم در سطحی محدود.

تمرکز اصلی بر احیای تالاب‌ها و مدیریت منابع طبیعی است

دبیر ستاد ملی گرد و غبار با اشاره به راهکار‌های پایدار کنترل ریزگرد‌ها اظهار کرد: تمرکز اصلی دستگاه‌های مسئول بر اقداماتی مانند تأمین حقابه تالاب‌ها، مدیریت چرای دام، نهال‌کاری، ایجاد هلالی آبگیر، مدیریت روان‌آب‌ها و اجرای سایر طرح‌های آبخیزداری است.

او خاطرنشان کرد: همزمان ارزیابی محصولات جدید تثبیت‌کننده خاک نیز ادامه دارد تا در آینده از موادی استفاده شود که ضمن کنترل گرد و غبار، کمترین آسیب را به محیط زیست وارد کنند.