1390؛ سال فضایی ایران

3 سال بعد یعنی سال 87 و همزمان با سی‌امین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی، پژوهشگران ایرانی ماهواره دیگری را به فضا پرتاب کردند؛ با این تفاوت که این بار تمامی بخش‌های ساخت، پرتاب و کنترل این ماهواره در داخل کشور انجام می‌شد. ماهواره «امید» که نقطه عطفی در فعالیت‌های دانشمندان ایرانی در حوزه هوا و فضا بود هر 24 ساعت 15 بار به دور زمین می‌چرخید و در هر دور، 2بار به وسیله ایستگاه‌های زمینی دورسنجی و بردسنجی، کنترل و هدایت می‌شد. این ماهواره ملی با 2 باند فرکانسی و 8 آنتن، اطلاعات را به زمین ارسال و از زمین دریافت می‌کرد. این ماهواره با هدف برقراری ارتباطات متقابل ماهواره و ایستگاه زمینی، تعیین مشخصات مداری و تله‌متری مشخصات زیرسامانه‌ها به صورت کاملا بومی ‌در کشور طراحی و ساخته شد و در مدار زمین قرار گرفت. اما ماهواره امید تنها بخشی از موفقیت‌های آن سال بود و اهمیت ماهواره‌بر سفیر که ماهواره امید را در مدار قرار داد، اگر بیشتر از طراحی و ساخت ماهواره امید نبود، چیزی هم از آن کم نداشت. ماهواره‌بر سفیر، پرتابگری دقیق و هدایت‌پذیر بود که به دست دانشمندان ایرانی، طراحی و ساخته شده بود و می‌توانست یک میکرو ماهواره 27 کیلوگرمی‌ را در ارتفاع 250 کیلومتری از سطح زمین قرار دهد. طول این ماهواره‌بر 22 متر و قطر آن 25/1 متر و وزن آن 26 تن بود.

ماهواره‌بر سفیر بر اساس نمونه اولیه‌ای که در بهمن سال 86، مورد آزمایش قرار گرفت، طراحی و ساخته شد. این نمونه اولیه، کاوشگر 1 نام داشت و بعدها پژوهشگران ایرانی توانستند کاوشگرهای 2 و 3 را نیز با موفقیت آزمایش کنند.

کاوشگر 3 که سال گذشته آزمایش شد، بر اساس وظیفه‌ای که برایش در نظر گرفته شده بود یک محموله زیستی شامل لاک‌پشت، کرم خاکی و موش را با خود به فضا برد. این نخستین محموله زیستی بود که از سوی ایران به فضا فرستاده شد.

اما همزمان با پرتاب ماهواره و قرار گرفتن آن در فضا لازم است تا ماهواره‌بر و ماهواره در مسیر حرکت خود کنترل شوند و به همین منظور، برای پرتاب ماهواره امید به فضا در سال 87، چند ایستگاه زمینی برای استقرار در نقاط مختلف کشور طراحی شدند. این ایستگاه‌ها که طراحی و ساخت آنها در داخل کشور انجام شده است شامل ایستگاه رهگیری، ایستگاه تله‌متری و فرمان و ایستگاه مرکزی هستند. ایستگاه رهگیری، وظیفه رهگیری ماهواره‌بر سفیر درکل مسیر پرتاب و رهگیری ماهواره و دریافت اطلاعات مداری در زمان استقرار ماهواره در مدار را عهده‌دار بود. ایستگاه تله‌متری و فرمان هم با استفاده از اطلاعات دریافتی از ایستگاه‌های رهگیری، ماهواره را در طول مدت چرخش خود به دور زمین که نزدیک به 2 ماه بود رهگیری کرده و وظیفه دریافت اطلاعات تله‌متری از ماهواره و ارسال فرامین به آن را به انجام رساند. ایستگاه‌های مرکزی هم با استفاده از اطلاعات دریافتی، وظیفه هدایت و کنترل ماهواره و ماهواره‌بر و همچنین کنترل تله‌متری و فرمان ماهواره را به‌عهده داشتند.

پس از دستیابی پژوهشگران کشور به دانش فنی طراحی، ساخت و پرتاب ماهواره، محققان ایرانی درصدد دستیابی به سایر فناوری‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری این فناوری برآمدند و در این راستا موفق به طراحی و ساخت دستگاه تعیین وکنترل وضعیت ماهواره طلوع شدند.

ماهواره طلوع، نخستین ماهواره سنجش از راه دور ایران است که 14 بهمن 1388 رونمایی شد. این ماهواره توسط ماهواره‌بر «سیمرغ» که موتور آن سال 88 رونمایی شد قابل پرتاب است و دارای فناوری‌هایی مانند تصویربرداری، کنترل وضعیت مکانیزم‌ها و سلول‌های خورشیدی است. ماموریت اصلی این ماهواره، تصویربرداری تک‌طیفی با تفکیک‌پذیری 50 متر، ذخیره و ارسال داده‌های تصویر به ایستگاه‌های زمینی است. با توجه به ویژگی‌های تصاویر ماهواره طلوع از آن می‌توان در اموری چون نقشه‌برداری زمین در مقیاس بزرگ، مطالعه و بررسی حوضچه‌های آبی و دریا، مشاهده و ارزیابی تخریب منابع انسانی، بررسی علوم کشاورزی، جنگلی، مشاهده پوشش ابرها، پراکندگی انسانی و ارزیابی بلایای طبیعی نظیر زلزله،‌ سیل‌ و آتش‌سوزی بهره‌مند شد.

اما ماهواره‌بر سیمرغ که قرار است ماهواره طلوع را در مدار قرار دهد توسط سازمان صنایع هوافضای وزارت دفاع طراحی و ساخته شده است. ماهواره چند مرحله‌ای سیمرغ قادر است با استفاده از نسل جدید و پیشرفته موتورهای سوخت مایع، انرژی لازم را برای قرار دادن ماهواره‌هایی تا وزن 100 کیلوگرم در مدار 500 کیلومتری زمین تأمین کند. ماهواره‌بر سیمرغ با بهره‌مندی از این موتورها توانایی دستیابی به سرعتی برابر 7500 متر بر ثانیه در مدار 500 کیلومتری را برای استقرار ماهواره داراست.

موتور ماهواره‌بر سیمرغ از ترکیب 4 موتور 32 تنی تشکیل شده است.

در سال 88، علاوه بر ماهواره طلوع، 2 ماهواره دیگر با نام‌های مصباح و نوید نیز رونمایی شدند و قرار است بزودی از طریق ایران به فضا ارسال شود.

به گزارش سایت معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری، ماهواره مصباح اولین پروژه ایران برای ساخت ماهواره پس از انقلاب است. این پروژه پس از توقفی 18 ساله در برنامه فضایی کشور سال 1375 توسط سازمان‏‎‎پژوهش‌های علمی‌ و صنعتی ایران آغاز شد و پس از آن وزارت ارتباطات سال 1377 فعالیت روی این پروژه را ادامه داد. سازمان هوافضا مسوولیت پرتاب این ماهواره را پذیرفته و قرار است این ماهواره سال 1390 پرتاب شود. ماموریت این ماهواره ذخیره و بازیابی اطلاعات، جمع‌آوری و پخش داده‌ها روی مناطق وسیع و پراکنده، خواندن از راه دور و ناوبری است. این ماهواره 70 کیلوگرم است و طول عمر آن 3سال پیش‌بینی می‌شود.

هدف از توسعه طرح «مصباح 2» کسب دانش فنی طراحی، تحلیل، ساخت و آزمایش ماهواره به صورت بومی، دستیابی به فضا از طریق طراحی و پرتاب یک ماهواره نزدیک زمین برای جمع‌آوری، ضبط، پردازش و ارسال مجدد داده‌ها و نیز ایجاد یک شبکه ارتباطی ماهواره‌ای برای ارتباط کاربران در مناطق دورافتاده ایران با دیگر نواحی جغرافیایی دنیاست.

نمونه مهندسی ماهواره نوید علم و صنعت نیز سال 88 رونمایی شد که سال‌ گذشته نیز شاهد رونمایی از نمونه فضایی این ماهواره بودیم.

در دهه فجر سال 88 ، علاوه بر نمونه فضایی ماهواره نوید علم و صنعت، از 4 ماهواره دیگر با نام‌های فجر، رصد، امیرکبیر1 و ظفر توسط رئیس‌جمهور رونمایی شد.

ماموریت ماهواره امیرکبیر که از سوی پژوهشگران دانشگاه صنعتی امیرکبیر، طراحی و ساخته شده است، انجام مطالعاتی در زمینه حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله است و طبق برنامه‌ریزی‌ها قرار است این ماهواره اردیبهشت امسال آینده به فضا پرتاب شود.

ماهواره فجر هم که به همت وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات اجرایی شده است، انرژی مورد نیاز خود را از سلول‌های خورشیدی تامین می‌کند و از نوع ماهواره‌های شناسایی است که ماندگاری و پایداری خوبی دارد و می‌تواند مدت طولانی‌تری در فضا بماند. این در حالی است که ماهواره امید که 2 سال قبل به فضا فرستاده شد، عمری در حدود 2 ماه داشت.

ماهواره‌های رصد و ظفر نیز که به ترتیب توسط دانشگاه‌های مالک‌اشتر و علم‌ و صنعت تولید شده‌اند از دیگر پروژه‌هایی هستند که بتازگی رونمایی شده‌اند. ماموریت اصلی ماهواره رصد، تصویربرداری و سنجش از دور است و تصاویر این ماهواره دارای کاربردهای هواشناسی، تشخیص مرزهای دریایی و ترسیم مسیر حرکت رودخانه‌هاست که از این تصاویر در طرح‌های ملی استفاده خواهد شد.

علاوه بر این کاوشگر 4 و نیز موتور مرحله اول و دوم ماهواره‌بر سفیر فجر و ایستگاه زیست‌محیطی و بازیاب فضایی از دیگر دستاوردهای محققان کشور در زمینه هوا فضاست که در دهه فجر امسال رونمایی شد. کاوشگر 4 قرار است دومین محموله زیستی ایران را که یک میمون است به فضا پرتاب کند. سرپرست سازمان فضایی کشورمان از این پروژه، به‌عنوان مرحله اول اجرای پروژه ملی اعزام انسان به‌فضا یاد کرده است.

ماهواره زهره نیز از دیگر ماهواره‌هایی است که از اوایل انقلاب در دستور کار قرار گرفته است و در آینده به فضا پرتاب خواهد شد. با نگاهی به ماهواره‌هایی که از آنها نام برده شد جمهوری اسلامی ایران در حال حاضر، ماهواره‌های زیادی را در نوبت پرتاب به فضا دارد و شاید به همین خاطر بود که رئیس‌جمهور، چندی پیش در مراسم رونمایی از دستاوردهای جدید ایران در حوزه هوا و فضا از دانشمندان این حوزه خواست که‌ سال 89 و 90‌ را زمان پرتاب ماهواره‌های متعدد ایرانی قرار دهند. با این حساب، باید در آینده‌ای نه‌چندان دور شاهد پرتاب ماهواره‌های ایرانی به فضا باشیم که حاصل تلاش دانشمندان کشورمان در طول سال‌های مختلف هستند.