نظریه تبلیغاتی روسی

 به طور کلی این نظریه اختصاص به فیلم مستند نداشته و همه‌ آثار سینمایی روسیه را در بر می‌گیرد. فیلمساز داستانی این سبک که البته کارهایش را با نام «مستند ـ داستانی» می‌شناسیم سرگئی آیزنشتاین است. اهمیت این فیلمساز در سینمای اجتماعی روسیه از یک طرف به فیلم‌های او بازمی‌گردد و از طرف دیگر به مقالات نظری او در باب سینما و به طور خاص، تدوین. درباره آغاز پیدایش سینمای مستند یا دست‌کم مستندگونه‌ روسی و نقش سیاسی ـ اجتماعی آن نوشته‌اند: صنعت فیلم شوروی با حوادث سیاسی و اجتماعی که پس از انقلاب سال 1917 اتفاق افتاد، زاده شد و رشد کرد؛ جامعه مارکسیست ـ لنینیست خواستار تهیه‌ فیلم‌هایی بود که بازتابی از ارزش‌های جامعه جدید باشند. سرگئی آیزنشتاین فیلمساز روسی در آغاز به آموزش توده‌های جدید پرداخت تا به آنها فرهنگ سیاسی و عمومی را القا کند و فیلم او یکی از عوامل متعددی بود که در جبهه‌های جنگ آموزشی، برای بنای جامعه‌ سوسیالیستی مورد استفاده قرار گرفت.

اما بهره‌گیری از روش «نظریه‌ تبلیغاتی روسی» در مستندسازی به طور خاص در آثار ژیگاورتف قابل مشاهده است. او یک مستندساز محض بود و برخلاف آیزنشتاین علاقه‌ چندانی به بیان داستانی و تخیلی نداشت. با‌ این وجود آثار آیزنشتاین، الکساندر داوژنکو، گریگوری الکساندروف، وی.آی.پودوفکین، لوکولشوف، ویکتور تورین و یاکوف بلیوش، همه را باید در رده آثار مستند تاریخ سینما طبقه‌بندی کرد به خصوص که امروز استفاده از اجرای نمایشی در قالب مستند به یک روش مرسوم در ساخت فیلم مستند بدل شده است.

«رئالیسم توصیفی» ویژگی بارز این سبک است. آثار این سبک در ابتدا به نوعی فیلمبرداری امپرسیونیستی روی آوردند که تأکید بر نور کم داشت و از عدسی‌هایی بهره می‌گرفت که صحنه را با وضوح کمتری نشان می‌دادند. این روش قرار بود تصاویر را مستندتر کند و از وجهه ساختگی و تصنعی آنها بکاهد. تأکید بر جمع به‌جای فرد نیز ویژگی دیگر این سبک مستندسازی است به‌طوری که اغلب از سوژه‌ها در زمینه آسمان و با نمای باز فیلمبرداری می‌شد و بندرت در فیلم‌ها تصاویر فردی مجزا از جمع به نمایش در می‌آمد. از همه مهم‌تر این‌که اساساً مستندسازی با روش تبلیغاتی روسی بیش‌ از آن‌که به امکانات مالی متکی باشد به خلاقیت فیلمساز برای بیان رئالیستی و تأثیرگذار مفاهیم ایدئولوژیک متکی بود. چنان‌که بارسام در این باره می‌گوید: امکانات فیزیکی اندکی که در استودیوها بود و فقدان مواد خام کافی در انبارهای آنها موانع بزرگی به شمار می‌رفتند، اما فیلمسازان روسی با کمترین مواد خامی که به دست می‌آوردند می‌توانستند فیلمی قابل توجه عرضه کنند.