بازار هویت ماندگار

به همین جهت محوری مهم در حیات اجتماعی شهر بود. این محور که بین مراکز مهم سه‌گانه مذهب، اقتصادی و سیاسی، پیوندی استوار ایجاد کرده بود، توسط عامل چهارم، یعنی نیروی حاصل از تجمع گروه‌های صنفی و روحیه فتوت و اخوت میان آنان قلب شهر بدل شده بود که جریان اجتماعی از درون کانال‌های آن به کالبد شهر دمیده می‌شد. در چنین محیطی فعالیت اجتماعی اصناف با شرکت آنها در مراسم اجتماعی پدیدار می‌شد. در زمینه سیاسی نیز نقش اصناف بارز و مورد توجه بود. آنها بارها در هنگام بحران‌های سیاسی دستخوش انواع گرفتاری‌های ناشی از این تلاش‌ها و فعالیت‌ها ‌می‌شدند.

چنانکه در جریان نهضت مشروطیت پس از درگیری‌هایی که میان مردم و سربازان در بازار تهران درگرفت مردم بازارها را بستند و جمعیت زیادی که اکثریت آنان کسبه و پیشه‌وران بودند به تشویق تجار و با حمایت مادی آنان در سفارت انگلیس متحصن شدند. تجار شهرهای دیگر نیز به دنبال تهران بازارها را بستند و عملاً چرخ‌های اقتصادی کشور را از کار انداختند. مبارزات پیگیر جبهه متحد علما و تجار سرانجام مظفرالدین شاه را وادار ساخت که فرمان اعطای مشروطیت ایران را صادر کند. همچنین تجار و اصناف پس از بمباران مجلس و استقرار استبداد صغیر نقش فعالی در دفاع از مجلس و مشروطیت به عهده گرفتند و در دوران استبداد صغیر، چه در تهران و چه در شهرهای دیگر بخصوص در شهر تبریز مقاومت دلیرانه‌ای از خود نشان دادند و علی رغم فشارهای شدید عمال محمد میرزا و نیروی قزاق، بازارها را بستند و به مبارزات خود ادامه دادند.

یکی از ادوار پر تلاطم در زندگی اصناف و پیشه‌وران جامعه ایران دوران حکمرانی پهلوی اول است.

در این دوره اصناف به عنوان مجموعه‌ای از تشکل‌های اجتماعی ـ‌ سیاسی که از مشروطیت و حوادث پس از آن تجربیات متفاوتی در زمینه فعالیت‌های خود اندوخته بودند در مقابل دولتی شبه مدرن قرار گرفتندکه به دلایل مختلف توانایی رویارویی با آن را نداشتند.تمایلات مطلق گرایانه حکومت و دخالت در امور خرد و کلان جوامع شهری عرصه را برای حضور اصناف و تشکل‌های پیشه وری،حتی در امور صنفی و داخلی خود تنگ کرد. براساس بررسی‌های موجود از وضعیت بازاریان در دوران پهلوی با تسری نفوذ دولت در اقتصاد بازاریان با کاهش حوزه عملکرد مواجه شد. ساختار جدید دولتی و وضع قوانین و مقررات دخالت هیات حاکمه در حوزه تجار و کسبه را بیشتر کرد.

پس از شهریور 1320 و به دلیل نوسانات شدید مناسبات سیاسی و اجتماعی به ویژه بحران‌های اقتصادی در جامعه ایران،زمینه فعالیت اصناف و بازاریان افزایش یافت. با این وصف بعد از برکناری رضا شاه با توجه به تحولاتی که در عرصه سیاست پدید آمد زمینه را برای دخالت بیشتر بازاریان فراهم کرد.

این گروه در بسیاری از رخدادهای سیاسی از جمله نهضت ملی شدن صنعت نفت نقش موثری را ایفا کردند. نقش‌آفرینی بازار در اوایل پیروزی انقلاب و حمایت‌های این بخش از علمای دین و انقلاب اسلامی بر آگاهان تاریخ معاصر پوشیده نیست.