گنبد عالی ابرکوه

از متن کتیبه آجری ساقه گنبد چنین استنباط می‌شود که گنبد سال 448 هجری قمری به فرمان فیروزان نامی برای پدرش عمیدالدین شمس‌الدوله هزارسپ از خاندان دیلمیان ساخته شده است.

حسین حاتمی که مطالعات بسیاری روی آثار تاریخی ابرکوه داشته است در مورد این بنا می‌گوید: اعتقاد دارم که این بنا دارای گنبد دومی نیز بوده است و مانند بنای گنبد کاووس، گنبد دومی به صورت مخروطی یا هلالی روی گنبد فعلی قرار داشته است و آثار باقی‌مانده روی نوک گنبد فعلی حاکی از وجود گنبد دیگر روی این گنبد است.

وی همچنین مقرنس‌های درشت اطراف بنا را نیز از دلایل وجود گنبد دیگری روی گنبد فعلی می‌داند.

حاتمی با اشاره به دیگر مشکلات این بنای تاریخی ارزشمند، خاطرنشان می‌کند: طرح آماده شده برای منطقه، کامل نیست و 50 درصد از همین طرح نیز هنوز با گذشت بیش از 5 سال اجرایی نشده است.

وی یکی از مسائل مهم در مورد این اثر ارزشمند کشور را بخش قسمت‌های باستانی تپه گنبد عالی می‌داند که آثار وجود بناهای مشابه یا کوچک‌تر از این گنبد، روی آن وجود دارد و باید کاوش‌های باستان‌شناسی روی آن صورت پذیرد.

حاتمی در مورد اقدامات انجام شده در طول چند سال اخیر نیز اظهار می‌دارد: اقدامات خوبی انجام شده و طراحی‌های معماری صورت گرفته با یک فاصله نسبی از اثر است و مصالح متناسبی نیز استفاده شده است، ولی باید این نکته مدنظر باشد که ترکیب کلی خود بنا و محوطه اطراف و تپه، تحت تاثیر سازه‌های جدید قرار نگیرد. نظیر این بنای ارزشمند و تاریخی که علاوه بر خود بنا، محوطه‌های اطراف آن نیز تاریخی محسوب می‌شوند در استان یزد و در شهرستان‌هایی نظیر خاتم، اردکان، میبد،‌ صدوق و... بسیار است، اما بسیاری از این بناها به دست فراموشی سپرده شده و برخی از آنها حتی در آستانه تخریب کلی قرار دارند.

در این میان به نظر می‌رسد گنبد عالی اکنون در شرایطی بهتر از سایر گنبدهای تاریخی بویژه در شهرستان خاتم قرار دارد.