جنگ واقعه یا فرآیندتاریخی؟

تاریخ‌نگاری جنگ همزمان با شروع دفاع مقدس شکل گرفته و بعد از برقراری آتش‌بس و پذیرش قطعنامه نیز به صورت جدی‌تری به آن پرداخته شده است. مورخین جنگ بعد از این زمان بود که با سوالات جدی‌تری در عرصه جنگ مواجه شدند و سعی کردند که به کشف حقایق در عرصه دفاع مقدس بپردازند. در این دوران بود که تاریخ‌نگاران به جای پرداختن صرف به جنبه‌های سطحی و روبنایی این پدیده، تلاشی گسترده را برای شناخت جنبه‌های عمیق و نامکشوف مسائل و موضوعات جنگ آغاز کردند. حقیقت ماجرا این است که تنها بسط تاریخی جنگ می‌توانست یاری‌رسان مورخ در شناخت ابعاد و سطوح مختلف باشد.

شیوه معمول و مرسوم تاریخ‌نگاری جنگ، گزارش وقایع‌نگارانه در مورد این حادثه بود که البته در جای خود از اهمیت لازم برخوردار است اما برای شناخت بهتر ابعاد دفاع مقدس می‌بایست به تبیین و بررسی روابط علی و معلولی حوادث و وقایع پرداخت که البته در این مورد، تلاش‌های موثری صورت گرفته اما کافی نیست. یکی از نکات قابل تامل در تاریخ‌نگاری دوره معاصر ظهور پدیده دیگری به نام رسانه‌ است که باعث تفاوت تاریخ‌نگاری امروز با نمونه‌های مشابه آن در دوره مشروطه و قبل از آن‌ شده است.

تا پیش از این، وقایع‌نگار صرفا به متن تاریخی یا شاهدان یک حادثه برای نگارش گزارش خود مراجعه می‌کرد اما در دنیای امروز، تغییر و تحولات زمانه بر مورخ تاثیر گذاشته است. در این دوره با توجه به گسترش امر ارتباطات و رسانه به عنوان یک اتفاق فنی و تکنیکی، اطلاعات و داده‌های تاریخی نیز با کیفیت متفاوت‌تری در اختیار پژوهشگران قرار می‌گیرد. طبعاً این تغییر و تحول در عرصه اطلاعات، تاریخ‌نگاری را متحول کرده و به طور قطع و یقین باید گفت با توجه به تغییرات جدیدی که در عرصه فناوری و تکنولوژی اطلاع‌رسانی در آینده رخ خواهد داد باید انتظار داشت که مورخان سال‌های بعد با توجه به اینکه افق دید و منظر نگاهی تازه پیدا می‌کنند با‌ پرسش‌ها، ابزارها، صورت‌ مسائل‌، استنتاجات‌ و نتایج تازه‌ای را در عرصه تاریخ‌نگاری روبه‌رو شوند.

یکی از ویژگی‌های تاریخ‌نگاری انقلاب و جنگ، حضور نحله‌ای جدید از مورخان در قالب خبرنگاران است. امروز بخش عظیمی از بار تاریخ‌نگاری جنگ توسط خبرنگاران حمل می‌شود. این عده همانند سایر رزمندگان، حضور فعال در عرصه جنگ داشتند و اقدام به ثبت رویدادهای دوران دفاع مقدس کردند. در این مقطع با توجه به گسترش فناوری اطلاع‌رسانی ضبط حادثه به صورت صوتی و تصویری، باعث اعتبار بیشتر اسناد این پدیده تاریخی شد و به همین خاطر مراجعه به چنین مستنداتی، فضای مطمئن‌تری را برای تاریخ‌نگاران جهت تبیین ‌وقایع دوران دفاع مقدس فراهم کرد.‌ در تاریخ‌نگاری جنگ ما هنوز با تنوع و گستردگی طیف دیدگاه‌ها و روایت‌ها به‌صورتی که در تاریخ‌نگاری انقلاب اسلامی وجود دارد، مواجه نیستیم. اگر کسانی نگاهی انتقادی به مساله جنگ دارند موضوعات و مسائل مطرح شده از سوی آنها صرفا در حد طرح سوال و ایجاد شبهه باقی مانده است و این افراد نه به عنوان پژوهشگر بلکه گاه در نقش یک فعال سیاسی به انتقاد از مسببان جنگ می‌پردازند ‌ به‌طور کلی در این عرصه تاکنون پژوهش جدی با نگاه متفاوت و انتقادی به جنگ نداشته‌ایم.