6/7 ریشتر، 40 هزار کشته!

تلفات بالای این زمین لرزه ، باعث شد در عرض یک شب ، آمار کشته شدگان ناشی از حوادث امروز طبیعی در سال 2003، به بیش از 5 برابر سال 2002 برسد.
چرا ایران اینقدر زلزله خیز است؛ چرا این زلزله باوجود شدت نه چندان زیاد، این همه تلفات و خرابی به بار آورد و آیا اثرات تخریبی یک زمین لرزه ، تنها به شدت ریشتر آن بستگی دارد؛

حتما درباره صفحات زمین ، چیزهایی شنیده اید، همان طور که در شکل روبه رو می بینید پوسته کره زمین یکپارچه نیست ، بلکه از مجموعه صفحه هایی به نام صفحات تکتونیکی تشکیل شده ، که کنار یکدیگر قرار گرفته اند و تحت تاثیر نیروهای درونی زمین ، نسبت به یکدیگر و در محل مرزها، حرکتی بسیار کند، اما پرقدرت دارند.
به مرز بین این صفحه ها که شاهد بروز این حرکات است ، گسل گفته می شود.(خطهای آبی) ایران از نظر زمین شناسی هم وضعیت تقریبا استراتژیکی دارد. ناحیه که ایران ، روی آن قرار گرفته ، قسمتی از حاشیه جنوبی صفحه عظیم اوراسیاست که به وسیله یک گسل از آن جدا شده است.

همان طور که در این تصویر می بینید، صفحه ایران مثلث تقریبا یکپارچه ای است ، که اضلاع آن را 3 گسل مهم و نسبتا فعال تشکیل می دهد.
3 صفحه بزرگ اوراسیا در شمال هند - استرالیا در جنوب شرقی و عربستان در غرب و جنوب غربی ، صفحه ایران را طوری از 3 جهت تحت فشار و رانش قرار می دهند، که برآیند نیروی آنها تقریبا در راستای شمال شرقی قرار می گیرد.
توجه کنید گسل شمالی از نزدیکی طبس، بوئین زهرا، رودبار، زنجان ، اردبیل و تبریز - یعنی محل شدیدترین زلزله های تاریخ ایران - البته تهران! می گذرد.

حرکت این صفحه ها نسبت به یکدیگر که به طور متوسط چیزی حدود چند سانتی متر در سال است ، در این شکل با پیکان های قرمزرنگ نشان داده شده است.
در بعضی مواقع و به دلایلی ، این صفحه ها به یکدیگر گیر می کنند و مدتها بی حرکت باقی می مانند; اما این وضعیت تا همیشه ادامه پیدا نمی کند.
نیروی رانش صفحه ها، بالاخره بر مقاومت پوسته زمین غالب می شود و صفحه ها ناگهان به راه می افتند و انرژی ذخیره شده در این مدت را به صورت یک حرکت سریع و ناگهانی - که سرعت لحظه ای آن گاه به 8 هزار کیلومتر در ساعت می رسد - آزاد می کنند.
این اتفاق و انرژی عظیم آزاد شده در ضمن آن که باعث ارتعاش صفحه ها در اطراف محل شکست می شود، همان چیزی است که به آن زلزله می گوییم.

بسیاری از مردمی که در بم جان خود را از دست دادند، قربانی روشهای نادرست ساختمان سازی شدند.
3 روز پیش از این زلزله ، زمین لرزه مشابهی با همین شدت ، کالیفرنیا را لرزاند، اما تنها 3 قربانی گرفت.
در بم ، ساختمان ها اغلب حاصل ترکیب نادرست و بی تناسبی از معماری سنتی و مدرن بودند; یعنی دیوارهای ساخته شده از خشتهای سنگین با اتصالات نه چندان محکم گلی که روی آنها، تیرآهن های فولادی سقف قرار می گرفت و فضای بین تیرآهن ها دوباره با خشت و گل پر می شد.
بدتر این که بسیاری از خانه ها، خانه های قدیمی یک طبقه ای بودند، که بعد به دلیل کمبود فضا، روی آنها طبقه یا طبقه های دیگری ساخته شده بود.
همان طور که خواهیم دید، این روش ساختمان سازی ، یعنی به هم چسباندن مصالح ساختمانی سنگین با اتصالات سست ، همان چیزی است که زمین لرزه ای از نوع بم ، برای ایجاد حداکثر خرابی و گرفتن بیشترین قربانی به آن نیاز داشت.

اولین دسته امواج زمین لرزه بم ، با سرعتی نزدیک به سرعت صوت در مواد جامد (یعنی حدود 1400 متر در ثانیه) از مرکز زمین لرزه منتشر شد و چند ثانیه بعد به بم رسید.
این امواج از نوع عرضی بودند، یعنی همان طور که در شکلها می بینید، راستای ارتعاششان عمود بر سطح زمین بود و بنابراین باعث شد، سطح زمین مانند سطح یک پتوی مواج در راستای قائم به ارتعاش درآید.

در نتیجه چنین موجی ، که ساختمان ها را هم به لرزش در راستای بالا و پایین واداشت ، همه اتصالات عمودی سست شد; یعنی خشتها از همدیگر جدا شدند و تیرآهن های سقف نیز از جای خود درآمدند.

به این ترتیب ، ساختمان عملا به صورت چند ردیف خشت درمی آید که بدون هیچ اتصالی روی هم چیده شده و بالا رفته اند و چند تیرآهن هم روی آنها قرار گرفته است. (پیکان ها، جهت نیروهای وارده بر ساختمان در اثر موج عرضی را نشان می دهد.)

بلافاصله پس از این امواج عرضی ، دسته دوم امواج زمین لرزه به بم رسید و کار دسته اول را کامل کرد.

این امواج ، همان طور که در شکل می بینید، برخلاف دسته اول ، از نوع طولی بودند; یعنی راستای ارتعاششان به موازات زمین بود; (مثل این که ضرباتی متوالی از کنار به یک صفحه زده شود).
موج طولی زمین را در راستای افقی می لرزاند و آن را از این سو به آن سو تکان می دهد.

حالا می توانید تصور کنید وقتی چنین موجی به مجموعه ای از خشتها که فقط روی هم چیده شده اند برسد، چه اتفاقی می افتد. خشتها، کاملا از هم جدا می شوند و ساختمان به دلیل وارد شدن نیروهای متضاد افقی بر 2 سوی آن از طرف امواج طولی (پیکان های سبزرنگ) احتمالا به نوعی پیچ می خورد و همراه تیرآهن ها به درون فرو می ریزد.

انتظاری غیر از این دارید؛