پژوهش در رسانه ملی
دنیای رسانهها، دنیایی سرشار از رقابت است؛ رقابت در حفظ و جذب مخاطبان و تلاش در راهبری آنها به سمت چشماندازهای موردنظر. دستیابی به چنین چشماندازی که خود را در کارکردهای اطلاعاتی و خبری، آموزش و تفریحی و سرگرمی رسانهها به نمایش میگذارد، بیش از هر زمان نیازمند مبانی پژوهشی منسجم، یکپارچه و پژوهشگران توانمند و حرفهای است تا با بهرهگیری بهینه از امکانات موجود بتوانند کارکردهای موردنظر سیاستگذاران و برنامهریزان رسانهها را طراحی، تدوین و ارائه کنند و برنامهسازان را در دسترسی بهنگام و درست به اهداف مورد انتظار یاریگر باشند.
سازمان صداوسیما در جایگاه رسانه ملی، بیش از دیگر سازمانهای رسانهای نیاز به درک اهمیت و ضرورت بیش از پیش پژوهش و بهکارگیری شایستهتر آن در روند برنامهریزیها و برنامهسازیها دارد. اهداف بلند فرازمانی و فرامکانی انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی رقابت تنگاتنگ رسانهای و نبرد گسترده رسانههای نظام سلطه با آرمانها، اهداف و کارکردهای مورد انتظار سیاستگذاران و برنامهریزان رسانه ملی و نیازهای متنوع مخاطبان که برخاسته از تحولات و دگرگونیهای مختلف اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در درون و برون جامعه است، ما را بر آن میدارد تا پژوهش را با اهمیت و ضرورتی دمافزونتر و جایگاه و نقشی پرفروغتر در نظر آوریم تا تضمینی مناسب بر دستیابی سیاستگذاران و برنامهریزان به برگ برندههای اثربخش و تعیینکننده در رقابت و ستیز نابرابر رسانهای فراهم آید و برنامهسازان را از رهگذر آن، تواناتر در ایجاد، برقراری و تداوم ارتباط موثر با مخاطبان هدف و حضور تاثیرگذارتر در جامعه سازد.
بصیرت در صحنه عمل، عنوانی شایسته بر چنین انتظاری از پژوهش در رسانه ملی است؛ بصیرت نسبت به مخاطبان هدف و نیازها، پسندها و مصلحتهای آنها، بصیرت نسبت به جامعه و تحولات و دگرگونیهای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در درون و برون آن و بصیرت نسبت به رسانه و الزامات و ضرورتهای پیامرسانی در قالبها و محتواهای متفاوت و با فناوریهای مختلف. پژوهش در چنین بستری معنا مییابد، رنگ میگیرد و جایگاه و نقش بایسته و شایسته خود را به دست میآورد.
اداره کل پژوهشهای رادیو در پی آن است تا بیشاز همیشه در چنین سیری پیشتاز و پیشگام باشد. فعالیت در محیط رسانهای رادیو که از امتیازها و ویژگیهای منحصربهفرد در ایجاد، برقراری و تداوم ارتباط با مخاطب خود بهره میگیرد و به دور از جلوهگریهای مرسوم، به عمق اندیشه و ذهن مخاطب و حافظه جامعه رسوخ و نفوذ مییابد و تصویر ذهنی پایدار از محیط پیرامون ارائه میکند، دربردارنده فرصتهای بسیار برای برنامهریزان و برنامهسازان صدای جمهوری اسلامی ایران است تا با حفظ و جذب مخاطبان هدف، هدایت آنها را به سمت چشماندازهای موردنظر، امکانپذیر سازند. گرچه چنین فرصتهایی، سرشار از تهدیدهای بسیار است، به گونهای که با اندک کمتوجهی و ناآگاهی از سوی برنامهریزان و برنامهسازان میتوان تهدید را در جایگاه فرصت دید. امکان ایجاد، برقراری و تداوم صمیمانه و عاطفی با مخاطب، برنامهساز را در جایگاهی نزدیکتر از نزدیک با او قرار میدهد که به خودی خود یک فرصت است، اما اندک کمتوجهی در شیوه و نوع بیان میتواند منجر به کدورت و دوری چنین مخاطب تا پیش از این صمیمی با برنامه و برنامهساز شود و قهر و قطع ارتباط بعضا همیشگی را به دنبال خود آورد که خود، تهدیدی قابلتامل و توجه برای رادیو و دستاندرکاران آن به شمار میآید.
اداره کل پژوهشهای رادیو از نخستین روزهای حضور در مجموعه بزرگ صدای جمهوری اسلامی و ایستگاههای رادیویی کوشیده است تا پشتوانهای مستحکم در عرضه فعالیتهای سیاستگذاران، برنامهریزان و برنامهسازان باشد و پایهای نظری برای بروز عملی تلاشها و کوششهای بیوقفه و پیوسته آنها به شمار آید. انتشار آثار تخصصی در عرصه برنامهریزی و برنامهسازی رادیویی با هدف ارتقای آگاهی و دانش برنامهریزان و برنامهسازان، نشر مجلات مختلف علمی ـ تخصصی با نگاهی به توانمندیهای درونی برنامهریزان و برنامهسازان و ایجاد بستری برای مشارکت معنیدار آنها و همچنین برگزاری هماندیشیها و پیمایشهای مختلف با هدف نزدیکی فضای اندیشهای اصحاب دانشگاه و حوزه با برنامهریزان و برنامهسازان و ایجاد تعامل در راستای تحقق هر چه بهتر ماموریتها و وظایف، جملگی در چنین جهتی شایسته ارزیابی، تامل و توجه است.
این اداره کل بازوی مشورتی کارآمد و قوی برای معاونت صدا و مدیران ارشد و میانی آن است. گرچه نیک میداند تا دستیابی به جایگاه و نقشی که بتواند به معنای حقیقی کلمه، «بصیرت در صحنه عمل» را در اندیشه و ذهن سیاستگذاران، برنامهریزان، برنامهسازان و پژوهشگران و دانشجویان علاقهمند به رسانه رادیو یادآور شود، فاصله بسیار و پایانناپذیر است چرا که حرکت به چنین کمالی را پایانی نمیتوان متصور بود.
صدای جمهوری اسلامی ایران در چشمانداز آینده خود، دیدهشدن بیش از پیش را در جامعه و در نزد مخاطبان هدف، بر بنیان شعار «سرآمدی و تشخص» پیشه کرده است تا حفظ مخاطب فعلی و جذب مخاطب جدید و راهبری مخاطب به سوی آنچه مورد نظر است، بیش از همیشه در دسترس قرار گیرد. طبیعی است که پژوهشهای رادیو در پرتو چنین نگاهی، جایگاه و نقشی پررنگتر مییابد؛ پژوهش در شیوههای مهندسی و مدیریت پیام که نه به محتواگرایی تنها و نه به فرمگرایی صرف تمایل یابد؛ پژوهش در روشهای مخاطبشناسی که متناسب با تعدد ایستگاههای رادیویی عمومی، اختصاصی و تخصصی و مناسب با تنوع مخاطبان و علایق و نیازهای آنها در جامعه باشد و پژوهش در چگونگی گزینش و بهکارگیری راهبردها و خطمشیهای تجربهشده در دیگر کشورها و بومیسازی آنها، جملگی از ضرورتهای چنین بروز و ظهور متناوب است. البته باید نیازهای آنی برنامهسازان را در نظر گرفت و در این راه،
بانشر پژوهشهای معین که آگاهانه، جذاب و خواندنی برای برنامهسازان است به برآوردهسازی چنین نیازهایی پرداخت. گرچه باید به طراحی سازوکارهایی اثربخش و پایدار در این باره اندیشید و گستره رادیوهای عمومی، اختصاصی و تخصصی موجود و در پیشرو را با توجه به وسعت پشتیبانی محتوایی آنها در نظر آورد. بهرهگیری از ظرفیتهای محتوایی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی و پژوهشکدهها و پژوهشگاههای مرتبط در پشتیبانی و تامین محتوایی برنامهسازان و تمرکز بر الزامات و ضرورتهای رسانهای و رادیویی شدن چنین محتوایی، میتواند از جمله پیشنهادهای قابل تامل و توجه در چنین عرصهای باشد.
رادیو، رسانه همراه است و چنین همراهیای بیش از دیگر رسانهها، نیازمند در جامعه و باجامعهبودن است. مخاطب امروز گرفتارآمده در چنبره محرکهای گوناگون دیداری و شنیداری به تفاوتها ـ و نه شباهتها ـ مینگرد و گوش فرا میدهد. نوآوری مداوم و خلق ایدههای جذاب و مهم برای مخاطب، سرنوشتی محتوم برای رادیوهای مختلف ماست. خلاقیت بر بنیان حفظ اصول و تحول در عین ثبات که نه ایستایی و نه هرج و مرجگرایی را به دنبال خود آورد، ضرورتی است که جز با پژوهش و پشتیبانیهای پژوهشی محقق نمیشود و جسارتی نهادینه شده را بر پایه دوری از افراط و تفریطهای ناصواب برای برنامهریزان و برنامهسازان به ارمغان نمیآورد.
باید برنامهساز را به اندازه برنامه شنید و پژوهشگر را به اندازه پژوهش در نظر آورد و با پویایی و تکامل هر دو، تعاملی مناسب را طراحی و سازماندهی کرد تا در فرجام کار، رادیوهایی پیشتاز و پیشگام در مجموعه صدای جمهوری اسلامی ایران به بروز و ظهور رسند؛ رادیوهایی که به شایستگی شنیده میشوند و در دامنه تحقق ماموریتها و وظایف خود بر یکدیگر سبقت میجویند تا با بصیرتی افزونتر از پیش در عرصه عمل، پاسخگویی مناسب برای مخاطبان هدف و جایگاهی قابل اتکا در شکلگیری آرایش رسانهای موثر در نبرد نابرابر با دیگران غرضورز و مهاجم به بنیانهای اندیشهای، فرهنگی و معرفتی جامعه ایرانی و اسلامی ما باشند.
سارا حسینی
گفت و گو
