آغاز نخست وزیری مصدق

این قانون در اسفند 1329 به تصویب مجلس شورای ملی رسید و پس از توشیح شاه در واپسین روزهای همان سال رسمیت پیدا کرد. ملی شدن صنعت نفت ناشی از سیاست‌های استعماری شرکت نفت انگلیس و ایران بود که از زمان مظفرالدین شاه قاجار (1275-1285 خورشیدی) امتیاز استخراج و فروش نفت ایران را در دست داشت و سهم عمده از درآمدهای نفتی ایران را به جیب دولت و سرمایه‌داران انگلیسی می‌ریخت.

می‌توان گفت دولت مصدق تنها دولت ایران است که توانسته اقتصاد کشور را بدون نفت اداره کند. این توفیق اما با تصمیم قبلی و برنامه‌ریزی منسجم به‌دست نیامد، بلکه قطع ناگهانی درآمد نفت ـ که در ادامه شرح داده خواهد شد - دولت را در عمل انجام شده قرار داد و ناگزیر ساخت که برای اداره کشور توجه خود را به منابعی غیر از نفت معطوف سازد. هرچه که بود، اقتصاد بدون نفت در دوره‌ای کوتاه و آمیخته به بحران‌های عمیق سیاسی محقق شد و تجربه‌ای منحصربه‌فرد را در تاریخ معاصر ایران رقم زد. این تجربه با اختلافی که در صفوف نهضت ملی بویژه میان دکتر مصدق و آیت‌الله ابوالقاسم کاشانی رخ داد، سرنوشت تلخی پیدا کرد و زمینه را برای شکل‌گیری و توفیق کودتای آمریکایی ـ انگلیسی 28‌مرداد فراهم آورد. در حالی که توطئه شاه و دربار برای برکناری مصدق در تیرماه 1331 با حمایت قاطع آیت‌الله کاشانی از مصدق خنثی شد، اما از فردای این کامیابی، اختلافاتی میان این دو بروز کرد که نهایتا به رنجیدگی آیت الله کاشانی و نیروهای مذهبی انجامید و سمت و سوی حوادث را تغییر داد.